ضرورت فرهنگ مطالبهگری دیجیتال و حقوق مسافران هوایی در ایران

علیرضا خداکرمی – صنعت هواپیمایی از معدود خدماتی است که کیفیت آن فقط با رسیدن از مبدا به مقصد سنجیده نمیشود. مسافر برای زمان، ایمنی، کرامت، سرعت، حمل بار، دسترسی، آسایش و قابلیت پیشبینی برنامه سفر نیز هزینه میپردازد. بلیت در عمل بخشی از یک رابطه قراردادی میان مسافر و شرکت حملکننده است و دستورالعمل حقوق مسافر سازمان هواپیمایی کشوری نیز مجموعهای از حقوق و الزامات را در این خصوص مطرح میکند. از منظر بینالمللی نیز این صنعت بر مجموعهای از قواعد و استانداردها ازجمله پیمان شیکاگو استوار است. باید در نظر داشت که حقوق مشخص مسافر بسته به مسیر، شرکت هوایی، قانون ملی و معاهدات مربوط به حملونقل هوایی تعیین میشود و برحسب شرایط متفاوت خواهد بود. در ایران دستورالعملهای سازمان هواپیمایی کشوری و قوانین داخلی در کنار کنوانسیون ورشو و اسناد مرتبط تعیینکننده مسوولیت هستند. مضاف بر آن قانون تعیین حدود مسوولیت شرکتهای هواپیمایی ایرانی مصوب۱۳۹۱ نیز در این زمینه یکی از منابع حقوقی داخلی شناخته میشود. باید درنظر داشت که پیش از سفر اولین حق مسافر دریافت اطلاعات روشن است. در شیوهنامه۱۹۴۰ حقوق مسافر، اطلاعاتی مانند مبدا و مقصد، نام و نشانی شرکت هواپیمایی، شماره پرواز، زمان پرواز، میزان بار مجاز، کلاس نرخی و کابین، جزئیات قیمت و شرایط تغییر یا ابطال بلیت اهمیت دارند. این حق یک موضوع تشریفاتی نیست. وقتی دانستههای مسافر ناقص باشد، امکان تصمیمگیری آگاهانه از او گرفته میشود بنابراین یکی از مطالبات مهم آنلاین میتواند شفافیت پیشاز خرید باشد: نمایش قیمت نهایی، تفکیک عوارض و هزینهها، شرایط استرداد، اطلاعات شرکت حملکننده، نوع و کلاس پروازی و اطلاعرسانی روشن درباره تغییرات احتمالی. یکی از پرتکرارترین مشکلات مسافران، تاخیر پرواز است. دستورالعمل حقوق مسافر برای تاخیرها مواردی ازجمله اطلاعرسانی و ارائه خدمات متناسب با مدت تاخیر را پیشبینی کرده و در برخی شرایط تکالیف مشخصی برای شرکت هواپیمایی در نظر میگیرد.
جزئیات جبران و استثناها باید با توجه به دستورالعملها و علت تاخیر به دقت بررسی شوند؛ برای نمونه، شرایط ناشی از عوامل خارج از کنترل شرکت هواپیمایی همچون پدیدههای آب و هوایی میتواند آثار حقوقی متفاوتی داشته باشد. مشکل زمانی عمیقتر میشود که مسافر نهتنها با تاخیر بلکه با سکوت مواجه شود. مسافر ممکن است نداند دلیل تاخیر فنی، عملیاتی یا جوی است، نداند زمان جدید پرواز دقیقا چه موقع بوده، نداند خدمات پذیرایی یا امکان تغییر پرواز چگونه اعمال میشود و نداند برای مطالبه حق خود باید به کجا و چه کسی مراجعه کند. دراینجا مطالبهگری آنلاین میتواند به یک ابزار اصلاحی تبدیل شود. این بدان معناست که ثبت زمان اعلام و علت تاخیر، زمان واقعی حرکت، نوع پاسخ شرکت، خدمات ارائهشده و هزینههای تحمیلشده همگی مد نظر قرار بگیرند. در بخشی از ماجرا افزایش قیمت بلیت یکی از حوزههایی است که بهسرعت در شبکههای اجتماعی جنبه عمومی پیدا میکند اما باید توجه کرد که میان گرانبودن و گرانفروشی تفاوت حقوقی وجود دارد. هرافزایش قیمت الزاما تخلف نیست و تشخیص تخلف نیازمند بررسی نرخ مصوب یا ضوابط قانونی حاکم، تاریخ و ساعت خرید، کلاس نرخی، مالیات و عوارض، شرایط عرضه و اسناد پرداخت است. مطالبهگری حرفهای در چنین موضوعی باید از انتشار یک عدد در شبکه اجتماعی فراتر برود. شهروند میتواند تصویر بلیت و رسید را با ذکر تاریخ خرید، مسیر، شماره پرواز، قیمت پایه، عوارض و قیمت نهایی ثبت کند و از نهاد ناظر بخواهد بررسی کند که آیا نرخ اخذشده با ضوابط منطبق بوده است یا خیر.
اگر چند صد یا چندهزارنمونه در یک قالب استاندارد گردآوری شوند، مساله از یک گلایه موردی به داده قابل تحلیل تبدیل میشود. علاوه بر این بخش مهمی از تجربه سفر در محیط فرودگاه شکل میگیرد. تابلوهای راهنما، اطلاعات پرواز، دسترسی افراد کمتوان، سرویسهای بهداشتی، محل انتظار، مسیرهای حمل بار، خدمات کارکنان، دسترسی به حملونقل عمومی و شیوه اعلام تغییرات همگی بر کیفیت تجربه مسافر اثر دارند. در شرایط عادی، ضعف اطلاعرسانی پدیدهای آزاردهنده است که در شرایط اضطراری میتواند حتی به یک مساله جدی عملیاتی و انسانی تبدیل شود. تصور کنید مسافری که ماهها از ترمینال۴ فرودگاه مهرآباد استفاده کرده روز سفر به فرودگاه و آن ترمینال میرسد و ناگهان با تغییر محل پذیرش به ترمینال۲ روبهرو میشود. آیا نصب یک بنر در بلوار فرودگاه کافیست؟ پاسخ حرفهای احتمالا خیر است. استاندارد مطلوب اطلاع رسانی چندلایه را توصیه می کند: در وهله نخست پیامک یا تماس تلفنی از سوی مرجع صادرکننده بلیت پیشاز حرکت، درج واضح شماره ترمینال خروجی در متن بلیت، نصب تابلوهای بزرگ و متعدد در ورودیهای اصلی، حضور کارکنان راهنما در نقاط مختلف فرودگاه و بهروزرسانی همزمان وبسایتها و شبکههای اجتماعی رسمی. مسافر نباید برای فهمیدن «از کجا باید سوار هواپیما شوم» مجبور به حدسزدن یا پرسوجو از سایر مسافران باشد؛ پدیدهای که امروزه به کررات شاهد وقوع آن در پرترددترین فرودگاه کشور هستیم.
مطالبهگری آنلاین میتواند همه این پرسشها را از حالت گلایه به شاخص عملکرد تبدیل کند. برای مثال در نمونه فوقالذکر میتوان از متصدیان فرودگاه پرسید: «از چه روشهایی تغییر مکان ترمینال اطلاعرسانی شد؟ چند نیروی راهنما در مسیر مستقر شدند؟ چند شکایت درباره گمکردن مسیر ثبت شد و چند مورد پاسخ گرفت؟» اینجا کنشگری آنلاین، ابزار فشار صرف نیست بلکه ابزار تولید معیار برای مدیریت بهتر شرایط نیز بهشمار میرود. شاید درنهایت مهمترین تغییر این باشد که تاخیر در پرواز دیگر فقط یک اتفاق بد برای یک مسافر نباشد. اگر همان تجربه در کنار تجربه صدها مسافر به شکل مستند ثبت شوند و نتیجه نیز انتشار یابد آنگاه یک تجربه شخصی به مطالبه عمومی تبدیل شده است. این همان لحظهای است که کنشگری آنلاین از یک ابزار ارتباطی ساده عبور میکند و به بخشی از زیرساخت حکمرانی بهتر، خدمات موثرتر و شهروندی فعالتر تبدیل میشود.
* پژوهشگر
