شاتل‌ها معادله را تغییر دادند
جهان صنعت– در حالی که آمارهای موسساتی مثل تانکرتکرز و کپلر که عبور و مرور کشتی‌ها را رصد می‌کنند، هر روز از افزایش عبور نفت از تنگه‌هرمز خبر می‌دهند، مشاور راهبردی رییس مجلس می‌گوید آمارهای منتشرشده درباره عبور نفتکش‌ها از تنگه هرمز جعلی است.
تازه‌ترین اطلاعات بازار نفت نشان می‌دهد کشورهای همسایه ایران، از عربستان و عراق گرفته تا امارات، در حال افزایش صادرات هستند. بخشی از این نفت از هرمز می‌گذرد و بخشی دیگر از خطوط لوله و شبکه تازه‌ای از کشتی‌های‌کوچک که با نام شاتل‌های نفتی معروف شده‌اند. این شاتل‌ها که گفته می‌شود به نسبت نفتکش‌های بزرگ قیمت چندان زیادی هم ندارند و سرعت جابه‌جایی آنها هم بالاست، به سرعت در حال جابه‌جایی نفت هستند و با انتقال نفت به نفتکش‌های بزرگ آن‌سوی تنگه سرعت انتقال نفت از تنگه‌هرمز را بالا برده‌اند.
مهدی محمدی، مشاور راهبردی محمدباقر قالیباف که اتفاقا از اعضای هیات مذاکره‌کننده ایران در اجلاس اسلام‌آباد هم بوده، در کانال تلگرامی خود نوشته است:« شلیک به شناورهای متخلف در تنگه‌هرمز جدی‌تر شده و صدای انفجار تقریبا در تمام ۲۴ساعت شنیده می‌شود. عبور محدودشده و آمارهای تنکرترکرز و کپلر توسط سیا دستکاری می‌شود. ویدئوهای جعلی از عبور شناورها به‌زودی افشا خواهد شد. اگر تنگه باز و در کنترل آمریکاست، چرا ذخایر راهبردی نفت خود را به بازار سرازیر کرده؟ اینها همه نشانه دروغ است.»شکاف میان دو روایت، این ابهام را دامن زده که اگر جریان نفت منطقه واقعا در حال بازیابی است اما صادرات ایران همچنان در پایین‌ترین سطوح قرار دارد، محدودیت هرمز در عمل به سود چه کشورهایی و به زیان چه بخشی از بازار تمام شده است؟
از عبور صفر تا میلیون‌ها بشکه
داده‌های موجود ادعای توقف کامل جریان نفت از تنگه هرمز را تایید نمی‌کند، هرچند وضعیت این آبراه نیز هنوز با دوران پیش از جنگ فاصله دارد. براساس داده‌های ارائه‌شده از سوی تانکرتکرز، صادرات نفت‌خام کشورهای خاورمیانه طی یک هفته ۳۶درصد افزایش یافته و به ۹۲/۱۷میلیون بشکه در روز رسیده که ۳۵/۱۲میلیون بشکه آن از هرمز عبور کرده است.
کپلر با روش محاسباتی متفاوت، صادرات سپتامبر تولیدکنندگان عمده خاورمیانه را حدود ۳/۱۶میلیون بشکه در روز و حجم نفت عبوری از تنگه را نزدیک به ۷/۹میلیون بشکه در روز برآورد کرده است. این موسسه همچنین اعلام کرده فقط در یک هفته ۱۹نفتکش VLCC، هر یک با ظرفیت تقریبی ۲میلیون بشکه، از هرمز عبور کرده‌اند.
اختلاف چند میلیون بشکه‌ای میان آمارتانکرتکرز و کپلر به خودی خود اثبات‌کننده جعلی بودن داده‌ها نیست. بخش مهمی از تفاوت ناشی از بازه زمانی، نوع فرآورده‌های محاسبه‌شده و مهم‌تر از همه روش شناسایی نفتکش‌هایی است که دستگاه AIS خود را خاموش می‌کنند. کپلر توضیح داده است که بخشی از عبورها ابتدا در داده‌های زنده دیده نمی‌شوند و بعدا با تصاویر راداری ماهواره‌ای، تغییر آبخور کشتی و مشاهده کشتی در بندر مقصد تایید و به آمار اضافه می‌شوند. به همین دلیل اعداد مربوط به چند روز اخیر ممکن است بعدا اصلاح شوند.
نمونه روشن آن در ۲۱سپتامبر ثبت شد؛ تصاویر راداری پنج نفتکش را همزمان در پایانه نفتی بصره نشان داد درحالی که هیچ‌یک در آن نقطه سیگنال موقعیت خود را مخابره نمی‌کردند.
میشل بوکمن، تحلیلگر اطلاعات دریایی ویندوار، در توضیح مسیرهای جدید هرمز می‌گوید که کشتی‌ها ممکن است برای ساعت‌ها یا حتی چند روز از شبکه عمومی ردیابی ناپدید شوند درحالی که حرکت آنها با ابزارهای ماهواره‌ای قابل بازسازی است.
شاتل‌هایی که معادله هرمز را تغییر دادند
یکی از مهم‌ترین تحولات چند ماه اخیر، ایجاد یک سیستم گسترده به نام شاتل نفتی است. اصل این روایت که امارات و برخی دیگر از کشورهای خلیج‌فارس نفت را با کشتی‌های رفت‌وبرگشتی از هرمز عبور می‌دهند، تایید شده است. برخی گزارش‌ها میزان انتقال نفت توسط این کشتی‌های کوچک را حتی تا ۱۰۰هزار بشکه هم اعلام کرده‌اند.
از آن‌سو، موسسه کپلر هم گزارش داده که دست‌کم ۶۳ نفتکش VLCC (نفتکش حمل نفت خام) در این شبکه فعالیت می‌کنند و هسته ثابت آن حدود ۳۵ نفتکش است که هر ۱۶روز یک بار رفت‌وبرگشت می‌کنند. ظرفیت VLCC معمولا حدود ۲میلیون بشکه است. این کشتی‌ها نفت را از بصره، زیرکو، میناالاحمدی، جزیره داس و سایر پایانه‌های داخل خلیج‌فارس بارگیری می‌کنند، از هرمز عبور می‌دهند و سپس در آب‌های خارج از تنگه محموله را به نفتکش دیگری منتقل می‌کنند.
الگوی کار ظاهرا اینطور است که نفت در داخل خلیج‌فارس بارگیری می‌شود، نزدیک تنگه توسط شاتل از هرمز می‌گذرد، در نزدیکی فجیره یا صحار عمان کنار یک نفتکش بزرگ‌تر در قالب انتقال کشتی‌به‌کشتی یا STS انجام می‌شود. سپس نفتکش بزرگ‌تر راهی هند، چین یا اروپا می‌شود و شاتل برای محموله بعدی دوباره به خلیج‌فارس برمی‌گردد. کپلر می‌گوید در ماه آگوست- مرداد، شهریور- بیش از ۷۰درصد نفتی که از هرمز عبور کرد، در خارج از تنگه کشتی خود را عوض کرده بود. حدود ۵۴درصد این انتقال‌ها در محدوده فجیره و ۴۵درصد در نزدیکی صحار انجام شده است.
رویترز نیز در یک تحقیق مستقل در ماه ژوئن ابعاد این شبکه را بررسی کرد. براساس تصاویر ماهواره‌ای و داده‌های کشتیرانی، از اوایل ماه‌مه دست‌کم ۱۱۶کشتی در عملیات انتقال نفت در اطراف فجیره و صحار مشارکت داشتند. این کشتی‌ها هنگام عبور، فرستنده‌های موقعیت خود را خاموش و چراغ‌هایشان را کم می‌کردند و حرکت آنها با نقاط عبوری از پیش تعیین‌شده انجام می‌شد. رویترز برآورد کرد تا ۱۱ژوئن دست‌کم ۹۰میلیون بشکه نفت‌خام و فرآورده از این شبکه عبور کرده بود.
احتمالا اینکه دونالد ترامپ، رییس‌جمهور آمریکا بارها تکرار کرده که آمریکا کنترل تنگه‌هرمز را در اختیار دارد ناشی از این اطلاعات است. همزمان، تحقیقات رویترز نیز نشان داده نیروهای آمریکایی در مقاطعی با نظارت هوایی، پهپاد، تعیین پنجره‌های عبور و پایش مسیرها از این عملیات حمایت کرده‌اند.
همسایه‌ها نفت می‌فروشند ما نه!
نتیجه عملی این سازوکار را می‌توان در آمار صادرات دید. بلومبرگ در گزارشی نوشت که صادرات نفت عربستان در سپتامبر به حدود ۲/۵میلیون بشکه در روز رسیده است درحالی که این رقم در ماه آگوست حدود ۹/۲میلیون بشکه بود. صادرات عراق نیز به حدود ۵/۲میلیون بشکه در روز بازگشته است. در مقابل، صادرات قابل ردیابی ایران در آگوست حدود ۱۰۰هزار بشکه در روز اعلام شده و برای سپتامبر این منبع نوشته است: «هیچ داده‌ای درباره صادرات ایران در دست نیست». نبود داده البته با صفربودن قطعی صادرات تفاوت دارد، به‌خصوص درباره نفت ایران که پیش از جنگ نیز بخش قابل‌توجهی از آن با روش‌های غیرشفاف و انتقال کشتی‌به‌کشتی به مقصد چین منتقل می‌شد.
عربستان نیز همزمان دو مسیر را فعال کرده است. بخشی از نفت از راس‌تنوره و جعیمه و از مسیر هرمز خارج می‌شود و بخشی از طریق خط لوله شرق-غرب به ینبع منتقل می‌شود. کپلر گزارش کرده پس از اختلال در خط لوله، عربستان دوباره حجم زیادی نفت را به هرمز برگرداند و افزایش بارگیری در خلیج‌فارس به حدی رسید که ظرفیت انتقال کشتی‌به‌کشتی در فجیره و صحار تحت فشار قرار گرفت.
رویترز هم گزارش داده بیش از ۶۰میلیون بشکه نفت عربستان برای انتقال STS در نزدیکی صحار عرضه شد و صادرات عربستان از مسیر هرمز در سپتامبر می‌توانست به حدود ۶/۳میلیون بشکه در روز برسد.
واقعیت میدانی حالا تصاویر روشن‌تری از آنچه در تنگه هرمز می‌گذرد، به نمایش گذاشته‌اند. اگرچه مسیر بسیار پرریسک‌تر و پیچیده‌تر شده، اما نفت میان کشتی‌ها جابه‌جا می‌شود اما مهم‌ترین متغیر برای ایران شاید دیگر تعداد کشتی‌های عبوری نباشد.
اگر عربستان، عراق و امارات بتوانند صادرات نفت خود را دوباره بالا ببرند، اما صادرات ایران همچنان پایین بماند، مساله دیگر فقط باز یا بسته‌بودن تنگه هرمز نیست؛ مساله این است که کشورهای همسایه سهم بیشتری از بازار نفت می‌گیرند و ایران سهم خود را از دست می‌دهد. این موضوع برای اقتصاد ایران می‌تواند مهم‌تر از تعداد نفتکش‌هایی باشد که از هرمز عبور می‌کنند.
