زنگ خطر یا واقعیت تلخ اقتصادی؟
سارا اصغری – بازار خرید و فروش لوازم خانگی دست‌دوم در ایران این روزها حسابی داغ است. اگر سری به‌آگهی‌های دیوار و شیپور بزنید حجم بالای این نوع کالاها نشان از یک تغییر بزرگ در الگوی مصرف دارد. درحالی‌که بازار لوازم خانگی نو با رکود ۶۰درصدی دست‌وپنجه نرم می‌کند بازار دست‌دوم داغ‌تر از همیشه بوده البته علت آن تنوع‌طلبی خانواده‌ها نیست و از سر اجباری است که دیگر خریداران کالاهای بادوام از عهده خرید وسایل نو در این بازار برنمی‌آیند. به‌نظر می‌رسد که این رونق بوی پیشرفت نمی‌دهد بلکه بوی ناچاری می‌دهد.
بی‌شک مهم‌ترین دلیل این رونق وضعیت نابه‌سامان اقتصادی در کشور است. تورم افسارگسیخته و کاهش ارزش پول ملی قدرت خرید خانوارها را به‌شدت کاهش داده است. برساس گزارش‌ها، نرخ تورم در ایران سال‌هاست که ارقام بالایی را تجربه می‌کند و به‌تازگی نیز درحال تجربه سه‌رقمی‌شدن است. درچنین‌شرایطی خرید یک‌یخچال یا ماشین لباسشویی نو با قیمت‌های نجومی برای بسیاری از خانواده‌ها با اماواگر و حساب‌وکتاب‌های بسیاری همراه شده و درنتیجه بازار دست‌دوم به‌عنوان یک راهکار منطقی برای تامین نیازهای ضروری جایگزین خرید کالای نو شده است.
رشد ۴۰درصدی خرید لوازم خانگی دست‌دوم
بازار لوازم خانگی دست‌دوم طی یک‌سال گذشته با افزایش قابل‌توجه تقاضا مواجه شده است. برآوردهای موجود از رشد حداقل ۴۰درصدی فروش لوازم خانگی دست‌دوم در این مدت حکایت دارد؛ بازاری که با وجود ریسک‌های بالای خرید به‌دلیل قیمت پایین‌تر توانسته بخشی از مشتریان بازار کالای نو را جذب کند.
گسترش تقاضا برای لوازم خانگی دست‌دوم حتی توانسته بازارهای مرزی را نیز تحت‌تاثیر قرار دهد. برخی فعالان و پیله‌وران بازارچه‌های مرزی به‌سمت خرید و عرضه محصولات استوک و دست‌دوم کشورهای اطراف حرکت کردند. در بازارچه‌های مرزی بانه، سقز، آستارا، سرو، ریمدان، اینچه‌برون، دوغارون و اروندکنار نیز افزایش فروشگاه‌های عرضه‌کننده محصولات استوک و دست‌دوم قابل مشاهده است. این روند نشان می‌دهد کاهش قدرت خرید خانوار تنها بازار رسمی کالاهای نو را تحت‌تاثیر قرار نداده و ساختار بازار لوازم خانگی را نیز درحال تغییر است.
میدان‌داران جدید بازار دست‌دوم‌فروشی
پلتفرم‌های آنلاین مانند دیوار و شیپور دسترسی به‌بازار دست‌دوم را بی‌نهایت آسان کردند. این پلتفرم‌ها با حذف واسطه‌ها و ایجاد فضایی برای ارتباط مستقیم خریدار و فروشنده به‌رشد چشمگیر این بازار دامن زدند. دیوار به‌عنوان غول بی‌رقابت این حوزه با بیش از ۱۸میلیون کاربر فعال ماهانه بیش از ۶۵درصد از ترافیک خرید و فروش آنلاین کالاهای دست‌دوم را در اختیار دارد. در بخش لوازم خانگی دیوار با ارائه امکاناتی توانسته سهم قابل‌توجهی از معاملات کالاهای حجیم مانند یخچال و ماشین لباسشویی را به‌خود اختصاص دهد. گفته می‌شود که حدود ۵۰درصد از معاملات آنلاین لوازم خانگی بزرگ در تهران از طریق همین‌قابلیت دیوار انجام می‌شود. البته لازم به‌یادآوری است که فرش، مبلمان، سرویس چوب، کولر و پنکه در رده پرفروش‌ترین وسایلی هستند که در رده لوازم خانگی دیوار به‌فروش می‌روند.
یک روند پایدار، نه یک حباب
رونق بازار لوازم خانگی دست‌دوم در ایران صرفا یک پدیده زودگذر نیست بلکه نتیجه اجتناب‌ناپذیر فشارهای اقتصادی و تغییر الگوی مصرف خانوارهاست. با تداوم روند تورمی و افزایش قیمت کالاهای نو این بازار نه‌تنها جایگاه خود را تثبیت خواهد کرد بلکه هر روز بر اهمیت آن افزوده می‌شود. پلتفرم‌هایی مطرح به‌عنوان تسهیلگران اصلی این مسیر نقش کلیدی در رسمی‌ترکردن این بخش از اقتصاد غیررسمی ایفا می‌کنند.
کاهش تقاضای خدمات لوازم خانگی
گزارش‌های دریافتی از مراکز تعمیر و خدمات پشتیبانی لوازم خانگی نشان می‌دهد در پنج ماه گذشته تقاضای خرید خدمات پشتیبانی در این بازار حدود ۳۵درصد کاهش داشته است.
افزایش شدید قیمت قطعات یدکی یکی از مهم‌ترین عوامل این کاهش تقاضا عنوان می‌شود. درواقع خانوارها از یک‌سو توان خرید لوازم خانگی نو را ندارند و ازسوی‌دیگر هزینه تعمیر کالای موجود نیز برای آنها افزایش یافته است؛ شرایطی که می‌تواند رکود تورمی بازار را عمیق‌تر کند.
بررسی علل رونق بازار لوازم خانگی دست‌دوم
نسرین اوجاقی، دبیرکل انجمن صنایع لوازم خانگی ایران درباره علل افزایش خرید و فروش لوازم خانگی دست‌دوم در بازار در گفت‌وگو با «جهان‌صنعت» عنوان کرد: رشد عرضه و تقاضای لوازم خانگی دست‌دوم را باید در درجه اول نشانه‌ای از کاهش قدرت خرید خانوار دانست و نه یک اتفاق مستقل در بازار. در زمانه جنگ و فشار اقتصادی در کشور همواره رفتار مصرف‌کننده دچار تغییراتی می‌شود به‌قسمی که کالای بادوامی مثل لوازم خانگی از سبد خرید خانوار خارج می‌شود اما از آنجا که لوازم خانگی جز ملزومات زندگی است بنابراین رفتار مصرف‌کننده برای تامین نیاز به‌سمت بازار دست‌دوم حرکت می‌کند.
اوجاقی در ادامه خاطرنشان کرد: ازسوی‌دیگر گسترش بازار دست‌دوم برای تولیدکننده هم نشانه خوبی نیست چراکه به‌این معناست که چرخه تعویض کالا درحال طولانی‌ترشدن است. بنابراین اگر بخواهیم بازار لوازم خانگی رونق بگیرد باید همزمان دو مساله را حل کنیم نخست کاهش فشار هزینه تولید و دوم افزایش قدرت خرید مصرف‌کننده است.
تورم لوازم خانگی
دبیرکل انجمن صنایع لوازم خانگی ایران در پاسخ به‌این پرسش که بدون شک تورم سبب گرایش مردم به‌سمت لوازم خانگی دست‌دوم شده، میزان تورم در این بازار به‌چه میزان بوده، گفت: اگر منظور از تورم شاخص رسمی مرکز آمار باشد باید بین تورم نقطه‌به‌نقطه و تورم سالانه تفاوت قائل شویم. آخرین عدد منتشرشده برای مردادماه۱۴۰۵ نشان می‌دهد تورم ماهانه لوازم خانگی ۷/4درصد، تورم نقطه‌به‌نقطه ۸/۱۱۷درصد و تورم سالانه ۳/۷۹درصد بوده است. بنابراین نمی‌توانیم عدد ۸/۱۱۷درصد را که خبرگزاری‌ها منتشر کردند افزایش قیمت نسبت‌به مرداد سال گذشته دانست.
اوجاقی در ادامه خاطرنشان کرد: نکته مهم‌تر این است که این افزایش قیمت را اصلا نباید به‌حاشیه سود تولیدکننده نسبت داد. طبق بررسی‌های انجام شده براساس آمارهای منتشرشده در یک سال اخیر شاخص بهای تمام‌شده تولید حدود ۱۷۱درصد افزایش داشته درحالی‌که شاخص قیمت کالا حدود ۱۵۲درصد افزایش یافته یعنی حتی افزایش قیمت فروش نیز در مواردی از رشد هزینه تولید عقب‌تر بوده است.
وی در ادامه توضیح داد: این فاصله به‌این معناست که تولیدکننده نمی‌تواند این افزایش هزینه را به‌مصرف‌کننده منتقل کند. بخشی از این فشار در حال حاضر در حاشیه سود و سرمایه در گردش بنگاه‌ها جذب شده است. تولیدکننده برای ادامه فعالیت ناچار است مواد اولیه را گران‌تر خریداری کند، هزینه حمل‌ونقل بیشتری بپردازد، با افزایش هزینه انرژی و دستمزد مواجه شود و درعین‌حال محصول خود را در بازاری عرضه کند که قدرت خرید مصرف‌کننده نیز محدود شده است.
دبیرکل انجمن صنایع لوازم خانگی ایران با تاکید بر این موضوع که درچنین‌شرایطی ادامه فعالیت تولیدکننده به‌شدت به‌سرمایه در گردش وابسته می‌شود، افزود: وقتی هزینه مواد اولیه برای مثال دویاسه‌برابر می‌شود بنگاه برای خرید همان میزان مواد اولیه نسبت‌به گذشته نقدینگی بسیار بیشتری نیاز دارد. بنابراین حتی اگر حجم تولید ثابت بماند نیاز بنگاه به‌سرمایه در گردش به‌شکل قابل‌توجهی افزایش پیدا می‌کند.
یک نتیجه ناخوشایند
ادامه این روند صنعت لوازم خانگی را با بحران جدی مواجه می‌کند. تولیدکنندگان داخلی با کاهش تقاضا برای کالای نو، مجبور به‌کاهش تولید و تعدیل نیرو می‌شوند که به‌تعطیلی خطوط تولید و ورشکستگی می‌انجامد.
از سوی دیگر رونق بی‌نظارت بازار دست‌دوم زمینه‌ساز ورود کالای قاچاق و بی‌کیفیت می‌شود و اعتماد عمومی را خدشه‌دار می‌کند. با افزایش تقاضا قیمت کالاهای دست‌دوم نیز به‌تدریج گران می‌شود و مزیت نسبی آن از بین می‌رود. درنهایت این چرخه معیوب نه‌تنها به‌نابودی تدریجی صنعت لوازم خانگی می‌انجامد بلکه کیفیت زندگی خانوارها را کاهش داده و شکاف طبقاتی را عمیق‌تر می‌کند.
