زندگی پشت تیترها
پویا اصل باغ– هر روز صبح تورم، اقتصاد، حوادث، جنگ و مسائل سیاسی به تیتر روزنامهها و صفحه اول سایتها تبدیل میشوند اما کمتر کسی به نویسنده و راوی این روایتها توجه میکند. همه خبر را میخوانند اما کمتر کسی به نام کاتب آن نگاه میکند. فردی که پشت همین کلمات روزگار را میگذراند، امرار معاش میکند و زندگیاش را میسازد. در این روزهای سخت کمتر کسی از فشارهای جامعه در امان مانده است. از راننده تاکسی تا پزشک همه به نوعی زیر بار مشکلات اقتصادی و اجتماعی قرار دارند. خبرنگاران و اهالی رسانه نیز از این قاعده جدا نیستند. خبرنگاری و روزنامهنگاری در ایران علاوه بر این دشواریها مصائب خاص خودش را دارد، از معیشت و امنیت شغلی پایین گرفته تا محدودیتهای حرفهای و برخوردهای امنیتی؛ مشکلاتی که سالهاست اهالی رسانه با آن دستوپنجه نرم میکنند. جنگ اخیر نیز فصل تازهای از این دشواریها را برای بسیاری از خبرنگاران رقم زد. از تعدیل گسترده در رسانهها گرفته تا محدودیت در بازتاب رویدادها و روایت آنچه در جامعه میگذرد. با این حال شاید یکی از مهمترین بحرانهای امروز خبرنگاری، بحران اعتماد عمومی باشد؛ بحرانی که باعث شده بخشی از جامعه، رسانهها و خبرنگاران را با عینک وابستگی قضاوت کند.
این بیاعتمادی البته بیدلیل شکل نگرفته است. رسانههایی که نتوانستند اعتماد عمومی را جلب کنند، صداوسیمایی که در سالهای گذشته به تریبون حاکمیت تبدیل شده و درد مردم را بازتاب نمیدهد و مسوولانی که با تصمیمها و عملکردهای خود فاصله میان مردم و روایتهای رسمی را بیشتر کردند هرکدام سهمی در شکلگیری این وضعیت داشتهاند. در کنار آن، کسانی که در بزنگاهها نتوانستند در سمت حقیقت و مردم بایستند نیز بر این شکاف افزودند. مردمی که خود بخشی از حقیقت هستند. روز خبرنگار امسال در شرایطی فرامیرسد که جامعه زخمهای بسیاری بر تن دارد و مردم با رنجهای فراوانی دستوپنجه نرم میکنند. در این میان، خبرنگار هرروز با چشم، ذهن، پوست و استخوان خود با این واقعیتها مواجه میشود؛ روایتگری که تلاش میکند صدای مردم را به جایی برساند و شاید بتواند تغییری ایجاد کند. روایتگرانی که خودشان کمتر روایت شدهاند، کسانی که میان کلمهها، جملهها و صفحهها گم شدهاند.
خبرنگاری، فراتر از نوشتن خبر
بهراستی آنقدر مشکلات و مسائل در جامعه امروز زیاد شده است که گاهی حتی روایت کردن مشکلات خودمان برای خودمان هم دشوار میشود. ما که سالها از دردها، بحرانها و دغدغههای مردم نوشتهایم کمتر فرصت کردهایم از خودمان بگوییم. از حرفهای که هرروز با آن زندگی میکنیم و سختیهایش را لمس میکنیم.
علیرضا شریفی یزدی، جامعهشناس به مناسبت روز خبرنگار در گفتوگو با «جهانصنعت» با اشاره به جایگاه این حرفه و مصائب آن اظهار کرد: رسانهها بهطور کلی رکن چهارم دموکراسی محسوب میشوند و اگر بخواهیم مردمسالاری را بهعنوان یک اصل در نظر بگیریم طبیعتا رسانه باید جایگاه بسیار بالایی داشته باشد. خبرنگار در دنیای امروز که با حجم گستردهای از اطلاعات مواجه است، وظیفه دارد اطلاعات مهم را انتخاب، بررسی و در مسیر آگاهیبخشی و شکلدهی به افکار عمومی حرکت کند. خبرنگاری حوزههای مختلفی دارد؛ از خبرنگاری اقتصادی و اجتماعی گرفته تا سیاسی، فرهنگی و علمی. در تمام این حوزهها، خبرنگار وظیفه دارد اطلاعات را جمعآوری، راستیآزمایی و به شکلی درست به جامعه منتقل کند اما در کشور ما خبرنگاران با چالشهای متعددی روبهرو هستند و متاسفانه ریسک شغلی این حرفه نسبت به بسیاری از کشورها بالاست. این جامعهشناس با بیان اینکه مهمترین چالش خبرنگاری در ایران موضوع گردش آزاد اطلاعات است گفت: خبرنگار باید بتواند به اطلاعات دسترسی داشته باشد و آنها را دقیق، مسوولانه و شفاف در اختیار جامعه قرار دهد اما این مسیر در کشور ما با محدودیتهایی مواجه است. البته این محدودیتها فقط از سوی دولت و ساختار حکمرانی ایجاد نمیشود. ما در جامعهای زندگی میکنیم که نظارتهای اجتماعی در آن بسیار پررنگ است. هنوز در بخشهایی از جامعه جایگاه واقعی حرفه خبرنگاری و نقش نظارتی رسانه پذیرفته نشده و همین مساله فشار زیادی بر خبرنگاران وارد میکند.
بهای روایت کردن
شریفی یزدی افزود: وقتی یک خبرنگار وارد حوزهای میشود و درباره مشکلات یا مسائل یک گروه اجتماعی، صنف یا جریان خاص گزارشی تهیه میکند گاهی با واکنشهای شدید همان گروه مواجه میشود. اگر خبرنگاری درباره جامعه اساتید دانشگاه، معلمان، بازاریان، هنرمندان یا هر گروه دیگری نقدی مطرح کند، به جای پذیرش نقد ممکن است با برخوردهای تند مواجه شود. این نشان میدهد فرهنگ پذیرش نقد و نقش رسانه هنوز بهطور کامل نهادینه نشده است. برخی تصور میکنند خبرنگار فقط کسی است که در یک نشست خبری حاضر میشود، صحبتها را مینویسد و کارش تمام میشود در حالی که چنین نگاهی بسیار محدودکننده است. خبرنگار یکی از مهمترین نقشها را در آگاهیبخشی به جامعه دارد. در شرایطی که سرانه مطالعه کاهش پیدا کرده و بسیاری از مردم فرصت یا انگیزه کافی برای بررسی عمیق مسائل را ندارند، خبرنگار نقش یک تسهیلگر را ایفا میکند. او اطلاعات پیچیده را جمعآوری، بررسی و به محتوایی قابل فهم برای جامعه تبدیل میکند.
خبرنگار میان تیغ فشار
این جامعهشناس با اشاره به فشارهایی که خبرنگاران از جریانهای مختلف تحمل میکنند اظهار کرد: این فشارها فقط محدود به گروههای اجتماعی نیست. خبرنگار اگر بخواهد یک جریان سیاسی یا بخشی از ساختار حکمرانی را نقد کند، ممکن است با واکنشهای سنگین مواجه شود و برچسبهایی به او زده شود. از طرف دیگر اگر موضوع دیگری را نقد کند نیز ممکن است با اعتراض گروه مقابل روبهرو شود. یکی از چالشهای بزرگ خبرنگاران در ایران این است که بسیاری از آنها نمیتوانند از طریق حرفه خبرنگاری یک زندگی حداقلی و نرمال داشته باشند. خبرنگاری یک حرفه تماموقت است. خبرنگار فقط در ساعت کاری مشغول فعالیت نیست بلکه او دائما در حال پیگیری، فکر کردن، تحلیل کردن و آماده شدن برای موضوع بعدی است بنابراین وقتی درآمد این حرفه با میزان انرژی و فشاری که به فرد وارد میشود تناسب ندارد، طبیعی است که بسیاری از افراد نتوانند در این مسیر دوام بیاورند. امنیت شغلی فقط به معنای داشتن قرارداد کاری نیست. خبرنگار باید بداند رسانهای که در آن فعالیت میکند پایدار است، امکان ادامه فعالیت دارد و میتواند آینده حرفهای خود را در این مسیر تصور کند.
روایتگری در میدان بحران
شریفی یزدی در ادامه با اشاره به تاثیر بحرانهای اجتماعی، اعتراضات و جنگ بر فعالیت خبرنگاران اظهار کرد: ما در دورههای مختلف تجربههایی از آزادی بیشتر رسانهها داشتهایم. از دوره مشروطیت تا امروز، چند مقطع وجود داشته که فضای رسانهای بازتر بوده و آثار مثبت آن را نیز دیدهایم. در آن دورهها، خبرنگاری هم از نظر اقتصادی توجیه بیشتری داشت و هم جایگاه اجتماعی آن بهتر دیده میشد. مردم اعتماد بیشتری به رسانهها داشتند و خبرنگاران میتوانستند نقش پررنگتری در جامعه ایفا کنند. به دلایل مختلف اقتصادی، اجتماعی و محدودیتهایی که وجود دارد، بخشی از بدنه حرفهای خبرنگاری را از دست دادهایم. برخی تغییر شغل دادهاند، برخی مهاجرت کردهاند و برخی نیز ترجیح دادهاند سکوت کنند. خبرنگاری حرفهای است که تجربه در آن اهمیت زیادی دارد. خبرنگاری که سالها در این حوزه فعالیت کرده، شناخت عمیقی از جامعه و مسائل مختلف پیدا میکند. هربار که بخشی از این بدنه حرفهای از بین میرود درواقع بخشی از سرمایه رسانهای کشور از دست میرود.
یکی از پیامدهای این اتفاق، انتقال بخشی از مرجعیت رسانهای از داخل کشور به خارج است. بسیاری از خبرنگارانی که امروز در رسانههای خارج از کشور فعالیت میکنند، پیش از این در داخل کشور تجربه رسانهای داشتهاند و در همین ساختار رشد کردهاند. رسانه قوی یکی از ابزارهای مهم برای افزایش اعتماد عمومی، ایجاد گفتوگو و انتقال درست مسائل جامعه است. خبرنگاری فقط یک شغل نیست، یک مسوولیت اجتماعی است و جامعه برای شناخت بهتر مشکلات خود به خبرنگاران آگاه، باتجربه و مسوول نیاز دارد.
خبرنگار؛ سرباز شجاع دموکراسی
محمدهادی جعفرپور، این روزنامهنگار و حقوقدان با اشاره به جایگاه خبرنگاری و علت پرتنش بودن این حرفه به «جهانصنعت» میگوید: یکی از وظایف اصلی رسانهها، رصد کردن شیوه حکمرانی و نقد عملکرد مسوولان است. بنابراین وقتی خبرنگار وارد این حوزه میشود بدون تردید تنش و چالش هم به ذات این حرفه تبدیل میشود. هرچه جامعهای تحولات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی بیشتری داشته باشد، فعالیت خبرنگاران نیز بیشتر خواهد شد و به همان میزان، تنشها و چالشهای این حرفه افزایش پیدا میکند. در واقع این مسائل بخشی از مقتضای ذات خبرنگاری است چراکه خبرنگار قرار است واقعیتها را ببیند، درباره آنها پرسش کند و مسائل جامعه را به تصویر بکشد. در کشورهایی که ساختار سیاسی بستهتر است، طبیعتا حوزه فعالیت رسانهها محدودتر میشود. اما در مقابل اگر دموکراسی و آزادی بیان حاکم باشد، خبرنگار بهعنوان یکی از ارکان اصلی دموکراسی میتواند حوزه فعالیت گستردهتری داشته باشد.
محدودیت برای بازتاب واقعیت
این روزنامهنگار و حقوقدان درباره وضعیت حقوقی خبرنگاران هنگام پوشش بحرانها، اعتراضات و جنگ اظهار کرد: ما یک قاعده کلی در حقوق داریم و آن هم حکومت قانون است. براساس این اصل، هر تصمیم و رفتاری از سوی ساختار حکمرانی نسبت به شهروندان ازجمله خبرنگاران باید بر مدار قانون باشد. قانون اساسی بهعنوان عالیترین قانون کشور، قانون مطبوعات بهعنوان قانون خاص حوزه رسانه و همچنین قوانینی مانند قانون مجازات اسلامی، سند امنیت قضایی و منشور حقوق شهروندی، چارچوب فعالیت خبرنگاران را مشخص کردهاند. براساس همین قوانین، نقد کردن عملکرد حکمرانی تا زمانی که توهینی صورت نگیرد یا مبانی نظام مورد تعرض قرار نگیرد آزاد است. خبرنگار، روزنامهنگار و فعال رسانهای میتواند درباره عملکرد مسوولان و ساختارهای مختلف نقد و اظهارنظر کند.
وی ادامه داد: مشکل اصلی جایی ایجاد میشود که گاهی برخوردهای صورتگرفته از سوی برخی نهادها، سختگیرانهتر از قواعدی است که در قانون پیشبینی شده است. خبرنگار قانون را میبیند، با مشاور حقوقی یا وکیل مشورت میکند و براساس قانون اقدام میکند اما زمانی که وارد مرحله عمل میشود ممکن است با برخوردهای سلبی مواجه شود. به نظر میرسد بخشی از این مشکلات ناشی از نگاهی است که نقد را مساوی با دشمنی، مخالفت یا براندازی میداند. در حالی که اگر نگاه منطقی به نقد داشته باشیم، میبینیم که نقد برای اصلاح امور و بهتر شدن شرایط جامعه است. در آموزههای دینی، فرهنگی و اجتماعی ما نیز بارها تاکید شده که کسی که دلسوز است نقد میکند. همانطورکه یک پدر و مادر دلسوز به فرزند خود برای بهتر شدن شرایطش تذکر میدهد یک خبرنگار نیز وقتی درباره عملکرد یک مسوول یا یک دستگاه نقدی مطرح میکند میتواند با هدف اصلاح امور این کار را انجام دهد.
روایتگری در میدان مین
جعفرپور با اشاره به جایگاه نقد در تعریف جرم سیاسی اظهار کرد: حتی در تعریف جرم سیاسی نیز قانونگذار دو موضوع مهم را مورد توجه قرار داده است؛ یکی اصلاح امور و دیگری مصلحت جامعه. یعنی اگر فردی نقدی را با هدف بهبود شرایط جامعه مطرح کند، نباید صرفا بهعنوان یک مخالف یا دشمن به او نگاه شود. اگر خبرنگاری از خط قرمزهای قانونی عبور کرد، باید مطابق قانون با او برخورد شود اما این برخورد باید در چارچوب جرایم مطبوعاتی و سیاسی باشد. یعنی با حضور هیات منصفه و در دادگاه علنی رسیدگی شود چراکه خبرنگار و فعال رسانهای معمولا در حال بیان بخشی از دغدغههای جامعه است. یکی از دلایلی که برای فعالان رسانهای و مدنی پرونده تشکیل میشود همین نگاه است که گاهی منتقد را دشمن یا معاند تلقی میکند. از نظر قوانین موجود، ساختار حقوقی کشور تا حد زیادی حقوق و امتیازات لازم را برای خبرنگاران و سایر فعالان اجتماعی و سیاسی پیشبینی کرده است اما مشکل اصلی در مرحله اجراست. در عرصه حقوق یکی از معیارهای سنجش توسعهیافتگی کشورها توجه به حقوق دفاعی متهمان در قانون آیین دادرسی کیفری است. در قوانین ما نیز حقوقی برای متهمان پیشبینی شده اما چالش زمانی آغاز میشود که برداشت متفاوتی از نوع رفتار خبرنگار صورت میگیرد. ما عنوانی به نام جرم سیاسی داریم اما در عمل بسیاری از پروندههایی که میتوانست در چارچوب جرم سیاسی یا مطبوعاتی بررسی شود با عنوان جرم امنیتی تعریف میشود. وقتی عنوان یک پرونده از مطبوعاتی یا سیاسی به امنیتی تغییر پیدا میکند، بسیاری از امتیازاتی که قانون برای خبرنگاران و فعالان رسانهای در نظر گرفته عملا کنار گذاشته میشود.
شرافت قلم
این روزنامهنگار در پایان با تبریک روز خبرنگار گفت: خبرنگاران سربازان شریف و شجاع دموکراسی هستند. این حرفه شغلی مقدس و شریف است و خبرنگاران باید به شرافت قلم خود پایبند باشند. مدیرمسوولها و سردبیران باید بیش از گذشته مراقب خبرنگاران باشند بهخصوص در حوزه معیشت. مساله اقتصادی خبرنگاران سالهاست که مورد بیمهری قرار گرفته و امیدوارم حداقل شرایطی فراهم شود که خبرنگاران از یک زندگی حداقلی برخوردار باشند.
آن سوی قاب خبر
همانند جامعه، خبرنگاران نیز با مشکلات و دغدغههای فراوانی روبهرو هستند. آنقدر زیاد که گاهی نمیدانیم از کدام روایت کنیم. از معیشتی که سالهاست یکی از مهمترین چالشهای این حرفه است، از برخوردها و محدودیتها یا از توهینهایی که گاه نصیب کسانی میشود که تنها وظیفهشان روایت کردن است. خبرنگار بخشی از همین جامعه است. از میان مردم آمده و صدای همین مردم است نه بلندگوی هیچ قدرتی. روایتگرانی که برای بازتاب واقعیت، هزینههای سنگینی پرداخت کردهاند اما تلاش کردهاند شرافت قلم را حفظ کنند. قلمی که اگرچه گاهی زیر فشار حوادث روزگار قرار گرفته اما همچنان برای ثبت واقعیت به حرکت خود ادامه میدهد.
