زمستان سخت پتروشیمیها

جهان صنعت– درمیانه گرمای طاقتفرسای تابستان برای اکثر پتروشیمیهای فعال کشور، نگرانی از تامین خوراک زمستان و البته مهمتر قیمت آن سودآوری این صنعت را با ریسک مواجه کرده است.
بهدنبال خسارتهایی که بهپالایشگاههای گازی پارسجنوبی در خلال جنگ40روزه اتفاق افتاد بخشی از تولیدگاز کشور از دست رفت. هرچند وزارت نفت در تلاش است که بازسازی کامل را تا پیشاز زمستان بهسرانجام برساند با این وجود ریسک تامین گاز مورد نیاز پتروشیمیها از یکسو و قیمت گاز که بهدلیل بستهبودن تنگه هرمز بازار جهانی را متلاطم کرده میتواند بخشی از ریسکها پیشروی صنعت پتروشیمی ایران در آستانه زمستان باشد.
طی سالهای گذشته قیمت خوراک پتروشیمیها بر مبنای فرمولی از ترکیب شده از قیمتهای جهانی یا همان قیمت چهار هاب هنری هاب، آلبرتا، NBP و TTF و نیمی دیگر بهمعدل وزنی قیمت داخلی، صادراتی و وارداتی گاز در کشور مشخص میشد. این قیمتگذاری دستکم از سال۹۵ اعمال شده هرسال اسباب اعتراض پتروشیمیها را فراهم میکرد. امسال اما بهدلیل جهش قیمتها در هابهای جهانی تبعیت از این قیمتگذاری میتواند سوآوری پتروشیمیها را بهشدت تحتتاثیر قرار بدهد. تحلیلگران بازار سرمایه میگویند که از هماکنون میتوان نشانههای این فشار دوگانه اکنون درصورتهای مالی و مجامع پتروشیمیها بهوضوح دید جایی که مدیران شرکتهایی مانند زاگرس و کرمانشاه از رشد شدید هزینه گاز، توقف تولید و صدهامیلیاردتومان عدمالنفع سخن میگویند.
ماجرای قیمت خوراک گازی پتروشیمیها بار دیگر درحال تبدیلشدن بهیکی از مهمترین متغیرهای سودآوری صنعت پتروشیمی بوده با این تفاوت که این بار بحث قیمت در شرایطی مطرح میشود که دسترسی بهگاز نیز با ابهامی جدی روبهرو شده است. پیش از جنگ نیز ناترازی گاز در زمستان بهتعطیلی و کاهش تولید واحدهای متانولی و اورهساز منجر میشد اما خسارت واردشده بهزیرساختهای گازی در جریان جنگ اخیر این ریسک را برای زمستان پیشرو بزرگتر کرده است.
براساس اعلام مدیر برنامهریزی تلفیقی شرکت ملی گاز، زمستان گذشته ناترازی گاز کشور بهطور متوسط روزانه ۲۵۰تا۳۰۰میلیونمترمکعب بود. درجریان جنگ نیز چهار پالایشگاه گازی آسیب دیدند و در مقطعی حدود ۲۳۰میلیونمترمکعب در روز از ظرفیت پالایش گاز از مدار خارج شد. شرکت ملی گاز میگوید برنامه دارد حدود ۷۵تا۸۰میلیونمترمکعب از این ظرفیت را تا زمستان امسال و اوایل سال آینده بهمدار بازگرداند اما حتی تحقق کامل این برنامه نیز بهمعنای ازبینرفتن ناترازی پیشین نیست.
بهاینترتیب پتروشیمیها ممکن است زمستان امسال با معادلهای پیچیدهتر از سالهای گذشته روبهرو شوند: خوراکی که هم قیمت آن تحتتاثیر بازارهای بینالمللی است و هم تضمینی برای تحویل کامل آن وجود ندارد.
هنری هاب و صورتحساب پتروشیمی ایران
فرمول قیمت خوراک گاز پتروشیمیها از سال1395 بر پایه ترکیبی از قیمتهای داخلی و خارجی طراحی شد. درواقع این ساختار گاز مصرفی یک مجتمع متانولی یا اورهساز در عسلویه یا دیگر نقاط ایران را بهتحولات بازار گاز آمریکا و اروپا متصل میکرد اما این مدل قیمتگذاری همواره مورد اعتراض صنعت پتروشیمی بوده و ترتیب اثر داده نشد. تنها سال قبل بهدلیل شرایط جنگ12روزه نرخهای1404 بهقیمت1403 تمدید شد. احمد مهدوی ابهری، دبیرکل انجمن صنفی کارفرمایی صنعت پتروشیمی میگوید اگر نرخ خوراک قرار است بههابهای جهانی متصل شود استفاده از هاب کشورهای تولیدکننده انرژی مانند آمریکا قابل دفاعتر است اما هابهای NBP و TTF در بازارهای واردکننده گاز قرار دارند و باید از فرمول ایران حذف شوند. بهگفته او، واردکردن قیمت بازارهای مصرفکننده اروپایی در فرمول قدرت رقابت پتروشیمیهای ایرانی با تولیدکنندگان کشورهای صاحب گاز را کاهش میدهد.
باوجود این اعتراضها دولت ساختار اصلی فرمول سال95 را تا پایان برنامه هفتم توسعه حفظ کرده است. در ابلاغیه امسال وزارت نفت نیز اعلام شد نرخ پایه خوراک بر مبنای همان فرمول تعیین میشود هرچند برای دوره اضطراری پس از جنگ قیمتهای اعلامی از اسفند1404 بر مبنای متوسط سهماه پیش از جنگ محاسبه شده و برای متانولسازانی که صورتحساب خود را ظرف ۳۰روز تسویه کنند نرخ معادل ۹۵درصد نرخ پایه در نظر گرفته شده است.
آثار این ساختار بیشاز هرجا در مجامع امسال شرکتهای پتروشیمی دیده میشود. مجمع پتروشیمی زاگرس، یکی از بزرگترین تولیدکنندگان متانول کشور تصویر روشنی از سهم گاز در اقتصاد واحدهای متانولی ارائه کرد.
مدیرعامل زاگرس اعلام کرد سهم گاز خوراک، سوخت و خدمات جانبی از بهای تمامشده تولید متانول بهحدود ۸۶درصد رسیده است. هزینه گاز شرکت که در سال۱۴۰۳ حدود ۱۰همت بود در سال۱۴۰۴ بهحدود ۲۰همت رسید و نرخ خوراک گاز نیز در همین دوره حدود ۶۳درصد افزایش یافت. در نتیجه باوجود آنکه درآمد عملیاتی زاگرس از حدود ۲۳همت به۴۵همت افزایش پیدا کرد فشار هزینه خوراک اجازه نداد رشد درآمد بههمان نسبت بهسود خالص منتقل شود. مدیرعامل شرکت در همین مجمع از پیگیری برای اصلاح فرمول نرخ خوراک و کاهش وابستگی آن بهشاخصهای خارجی خبر داد اما قیمت تنها مشکل زاگرس نبود. این شرکت در سال۱۴۰۴ حدود ۲/۲میلیونتن متانول تولید کرد درحالیکه مدیران شرکت اعلام کردند درصورت نبود محدودیتها امکان دستیابی بهظرفیت ۳/۳میلیونتنی وجود داشت. فقط محدودیت و قطعی گاز حدود ۷۴۸هزارتن از تولید بالقوه شرکت را از بین برد. تعداد روزهای قطع گاز نیز اگرچه از ۱۰۹روز در سال۱۴۰۳ بهحدود ۷۵روز در سال۱۴۰۴ کاهش پیدا کرد همچنان یکی از اصلیترین موانع تولید بود.
شرایط در پتروشیمی کرمانشاه نیز تصویر مشابهی دارد. در مجمع سال۱۴۰۵ این شرکت اعلام شد که پتروشیمی کرمانشاه در سال گذشته ۶۳روز با قطعی گاز مواجه بوده و جنگ نیز ۱۸روز توقف تولید دیگر بهمجموعه تحمیل کرده است. مدیرعامل شرکت عدمالنفع ناشی از قطعی گاز را حدود هزارو۴۰۰میلیاردتومان و زیان ناشی از توقفهای جنگ را حدود ۳۴۱میلیاردتومان اعلام کرد. مدیریت شرکت تاکید کرد بخش عمده بهای تمامشده تولید بهخوراک گاز اختصاص دارد.
اینارقام نشان میدهد بحران خوراک برای شرکتهای گازپایه مسیر سودآوری را هدف قرار داده چهآنکه هر مترمکعب گاز تحویلی میتواند گرانتر شود و درعینحال ممکن است همان گاز گران نیز در روزهای سرد سال بهمیزان مورد نیاز در اختیار مجتمع قرار نگیرد.
مهدوی ابهری دیماه سال قبل طی گفت وگویی اعلام کرد که خوراک گازی تحویلی بهپتروشیمیها از حدود روزانه ۸۵میلیونمترمکعب به۳۸میلیونمترمکعب سقوط کرده و تولید اکثر واحدهای گازپایه بهجز بخشی از پتروشیمی شیراز متوقف شده است. او بیشترین اثر این محدودیت را متوجه تولیدکنندگان متانول و اوره دانسته بود.
آزمون سختتر سودآوری
حال این سابقه با خسارتهای جنگ جمع شده است. اگر در زمستان گذشته و پیش از آسیبدیدن بخشی از ظرفیت گازی کشور صنایع با کسری روزانه ۲۵۰تا۳۰۰میلیون مترمکعب مواجه بودند زمستان امسال بازسازی زیرساختها نیز بهیکی از متغیرهای تعیینکننده تبدیل شده است. برنامه بازگرداندن ۷۵تا۸۰میلیونمترمکعب ظرفیت تا فصل سرد میتواند بخشی از فشار را جبران کند اما فاصله زیادی با کل ناترازی موجود دارد.
برای پتروشیمیهای متانولی و اورهای این وضعیت میتواند بهمعنی کاهش نرخ بهرهبرداری از ظرفیت، افزایش هزینه ثابت بهازای هر تن محصول، کاهش صادرات و درنهایت افت حاشیه سود باشد. توقف و راهاندازی مکرر واحدها نیز خود هزینه عملیاتی ایجاد میکند. درچنینشرایطی حتی افزایش قیمت جهانی محصول یا رشد نرخ ارز نیز الزاما بهرشد متناسب سود شرکتها منجر نمیشود؛ همان اتفاقی که در صورتهای مالی برخی پتروشیمیها دیده میشود.
درسوی دیگر معادله گسترش LNG آمریکا و تبدیل هنری هاب بهشاخصی اثرگذارتر در قراردادهای جهانی گاز بحث قدیمی اصلاح فرمول خوراک ایران را نیز دوباره زنده میکند. اگر بازارهای گاز آمریکا و اروپا بیش از گذشته بهیکدیگر متصل شوند واردکردن همزمان هنری هاب، TTF و NBP در فرمول ایران میتواند نوسانات بازار جهانی را با سرعت بیشتری وارد بهای تمامشده پتروشیمیهای داخلی کند درحالیکه این شرکتها خود از مزایای حضور در بازار آزاد و بدون محدودیت جهانی برخوردار نیستند.
بههمیندلیل زمستان پیشرو فقط آزمونی برای شبکه گاز کشور نخواهد بود بلکه آزمون سیاستگذاری خوراک پتروشیمی نیز هست. صنعتی که از یک طرف برای تامین ارز و صادرات بهآن تکیه شده نمیتواند در بلندمدت همزمان با قیمت پرنوسان خوراک و نااطمینانی در مقدار خوراک اداره شود. اعداد ارائهشده در مجامع زاگرس و کرمانشاه نشان میدهد این مساله دیگر یک مطالبه صنفی درباره فرمول قیمتگذاری نیست واثر آن مستقیما بهصورت سود و زیان شرکتها رسیده است.
