زخم نفت بر تن حرا
پویا اصل باغ– در گرمای سوزان مردادماه و بهاصطلاح خرماپزان، بیش از آنکه نبض زندگی جاری باشد، گاهی صدای بمب و انفجار است که بهگوش میرسد. جنوب خسته ایران که تازه از یک درگیری عبور کرده، حال با تهدیدی سیاه مواجه است. طی چند روز اخیر براساس تصاویر و ویدئوهایمنتشرشده لکههای نفتی و نشت آن در سواحل قشم، خلیجفارس و جنگلهای حرا بهچشم میخورد. با منتشر شدن این تصاویر بهسرعت کارشناسان هشدار دادهاند که میراثطبیعی ایران در خطر سهمگینی قرار گرفته است اما این اتفاق صرفا محدود به امروز و دیروز نیست. قبل از اینکه ناقوس جنگ نواخته شود هم، کشورهای حاشیه خلیجفارس بهخاطر استخراج نفت نسبت به این اکوسیستم حیاتی بیتوجهی میکردند. حال شرایط به نقطهای رسیده که این آلودگی سوختی به طبیعت ایران وارد شده و همین اتفاق زنگخطر محیطزیستی را بهصدا درآورده است. مقامات طرفین درگیری هر یک تقصیر را بر گردن دیگری انداختهاند. سخنگوی وزارت خارجه جمهوری اسلامی، تشدید آلودگیهای دریایی در خلیجفارس و تنگه هرمز را نتیجه حضور نظامی آمریکا در منطقه بیان کرده است. ازسویدیگر سازمان محیطزیست عمان اعلام کرده که هدف قرار دادن کشتیها در تنگه هرمز باعث ایجاد این وضعیت شده است. در شرایطی که هریک بحران را به دیگری نسبت میدهند، این سواحل جنوب ایران و جنگل پراهمیت حراست که در آتش خشم و نفرت کشورها درحال سوختن است.
۳گانه سیاه خلیجفارس
ماجرا اما تنها به تصاویر منتشرشده در فضای مجازی ختم نمیشود. رییس سازمان حفاظت محیطزیست اعلام کرده است که آلودگی سواحل قشم و جزیره هنگام، پیامد تجاوزات نظامی بوده و عملیات پاکسازی آلودگی نفتی در این مناطق ادامه دارد. براساس اظهارات منتشرشده ازسوی سازمان حفاظت محیطزیست، آلودگی از چند روز پیش وارد سواحل قشم شده و مناطق سوزا، شیبدراز، نقاشه و بخشهایی از جزیره هنگام را درگیر کرده است. همزمان عملیات مهار و پاکسازی با استفاده از شناور، تجهیزاتتخصصی و بومهای حائل درحال انجام است و شهرداریها، دهیاریها و نیروهای محیطزیست نیز برای کنترل آلودگی وارد عمل شدهاند. در این میان، جنگلهای حرا شاید حساسترین بخش ماجرا باشند. حرا تنها چند درخت پراکنده و خشکیده در حاشیه دریا نیست. این جنگل دریایی یک اکوسیستم حیاتی برای خلیجفارس محسوب میشود و زیستگاه و پناهگاه گونههای مختلف جانوری است. بسیاری از آبزیان و پرندگان برای تغذیه، زادآوری و پناه گرفتن به این زیستبوم وابستهاند. معاون محیطزیست دریایی و تالابهای سازمان حفاظت محیطزیست نیز دراینباره اعلام کرد که برآوردهای اولیه نشان میدهد ۲/3هکتار از سواحل و ۹هکتار از آبهای ساحلی درگیر این آلودگی شدهاند. سواحل سوزا، شیبدراز، نقاشه، محدوده جنگلهای حرا و بخشهایی از جزیره هنگام از مناطق آلوده اعلام شدهاند. منشا آلودگی، دریایی اعلام شده و جریانهای دریایی و بادهای موسمی در انتقال آن بهسمت سواحل نقش داشتهاند. عملیات پایش، کنترل و پاکسازی همچنان ادامه دارد. ازسویدیگر، سواحل شیبدراز و هنگام نیز از زیستگاههای مهم گونههایی مانند لاکپشتهایدریایی و دلفینها هستند و ادامه آلودگی میتواند زیست این گونهها را با اختلال مواجه کند. نگرانی درباره حرا زمانی جدیتر میشود که بخشی از آلودگی به محدوده نقاشه رسیده باشد؛ منطقهای که علاوه بر ساحل و زیستگاههای دریایی دارای پوشش حرا نیز هست. در چنین شرایطی مساله فقط پاک کردن لکههای سیاه از روی سطح آب نیست بلکه نحوه پاکسازی نیز اهمیت دارد. استفاده از روشهای نامناسب یا ورود تجهیزات سنگین به زیستگاههای حساس میتواند خود به اکوسیستم آسیب بزند. اما نگرانیها به محیطزیست محدود نمیشود و پای آب شرب مردم قشم نیز بهمیان آمده است. با برداشت آب دریا و انجام فرآیند تصفیه، بخش مهمی از آب موردنیاز مردم جزیره را تامین میکنند و همین موضوع باعث شده است هرگونه آلودگی گسترده دریایی نگرانیهایی را درباره امنیت آب شرب ایجاد کند. با این حال مدیرعامل شرکت آب، برق و تاسیسات قشم اعلام کرده است که در مسیر آبی تاسیسات و آبشیرینکنهای این شرکت هیچ آلودگی وجود ندارد و فرآیند تصفیه و تولید آبشرب در شرایط سلامت کامل انجام میشود. بهگفته این مقام مسوول، مردم قشم از بابت سلامت و کیفیت آب شرب نگرانی نداشته باشند و آب تولیدی مطابق ضوابط و استانداردهای لازم دراختیار شهروندان قرار میگیرد، بنابراین در شرایط فعلی آلودگی به مسیر آبشیرینکنها نرسیده است اما گسترش احتمالی لکههای نفتی میتواند اهمیت پایش مستمر این تاسیسات را دوچندان کند. در شبکههای اجتماعی روایتهای مختلفی درباره منشا لکههای نفتی مطرح شده است. از نشت نفت یک نفتکش آسیبدیده گرفته تا ارتباط آن با کشتیهایی که در جریان درگیریها هدف قرار گرفتهاند. حتی ادعاهایی درباره تخلیه عمدی نفت به دریا نیز مطرح شده اما تاکنون برای این ادعاها سند معتبر و مستقلی ارائه نشده است. ازسویدیگر مقامات جمهوری اسلامی منشا آلودگی را به تجاوزات نظامی و حضور نظامی خارجی در منطقه ارتباط دادهاند. حالا ماجرا دیگر فقط لکههای سیاه روی ساحل نیست. پای جنگلهای حرا، لاکپشتها، دلفینها و دیگر موجودات ساحلی و دریایی، آبزیان خلیجفارس، آبشیرینکنها و درنهایت سلامت مردم جنوب کشور بهمیان آمده است. آنچه اهمیت دارد این است که آیا میتوان پیش از گسترش آلودگی این زخم سیاه را از تن خلیجفارس و اکوسیستم ایران پاک کرد یا قرار است یکی از حساسترین زیستبومهای ایران هزینهای طولانیمدت و گزاف برای درگیریهایی بپردازد که طبیعت هیچ نقشی در آغاز آن نداشته است؟
حرا؛ اکوسیستمی حساس دربرابر آلودگی
قاسم اسکندریان، کارشناس محیطزیستی در گفتوگو با «جهانصنعت» درباره پیامدهای ورود آلودگی نفتی به جنگلهای حرا اظهار کرد: جنگلهای حرا، جنگلهایی هستند که ریشههای شناور در آب دارند و اصطلاحا جنگلهای مانگرو نامیده میشوند. این جنگلها نقش اساسی در بهبود محیطزیست و پاکسازی آب دارند. نفت معمولا چگالی کمتری از آب دارد و روی سطح آب باقی میماند. بنابراین این ریشههایی که معلق هستند، ممکن است آسیب ببینند و بههرحال این جنگلها و اکوسیستم حساس حتما آسیب خواهند دید. امیدواریم مقامات بتوانند فکر اساسی برای این موضوع کنند و واقعا بتوانیم این گنجینه زیستی را برای کشور عزیزمان حفظ کنیم. وی درادامه درباره آسیبپذیری ریشههای هوایی و رسوبات ساحلی حرا دربرابر آلودگیهای نفتی بیان کرد: آلودگیهای نفتی بهدلیل حوادث ناگواری که توسط طرفین درگیری ایجاد شد، وقتی از حد مجاز بالاتر باشند، همانطور که به زیرساختها، آبشیرینکنها و صید و صیادی آسیب میزنند، به محیطزیست نیز آسیب وارد میکنند. بهواسطه امواج دریا این لکههای نفتی به سواحل هدایت میشوند و میتوانند نقش تخریبی خود را در جنگلهای حرا پررنگتر کنند. متاسفانه فکر میکنم آسیبپذیری در جنگلهای حرا بیشتر شود. در جنگلهای حرا اکوسیستمهای زنده دیگری مثل ماهیها و جانوران آبزی هم داریم که اینها نیز متاثر خواهند شد. معمولا لکههای نفتی اجازه ورود نور به داخل آب را نمیدهند و یک حالت آلودگی را دوچندان میکنند. این لکهها بهواسطه رنگ تیرهای که دارند، جذب انرژی را بیشتر میکنند. این شرایط مسلما آسیبپذیری زیادی به محیطزیست ایران وارد خواهد کرد.
ماندگاری آلودگی در محیط
این کارشناس محیطزیست درباره امکان بازگشت اکوسیستم حرا به شرایط پیش از آلودگی میگوید: معمولا لکههای نفتی و آلودگیهای نفتی و پتروشیمی در قدیمالایام توسط سازمانهای ذیربط بهوسیله کاشت یکسری جنگلها و گیاهان خاصی که بود تا حد زیادی مثل نیزارها این آلودگیها را بهگونهای کم کرده و بهحداقل میرساندند. من فکر نمیکنم از سواحل ایران به آن صورت آلودگی نفتی وارد شود؛ بیشتر منشا آلودگیها از آب است که توسط ناهنجاریهایی که بهخاطر جنگ ایجاد شده، وارد میشود. این رخداد همچنین تاثیرات زیادی بر آبزیان، ماهیها، پرندگان و دیگر موجودات ساکن جنگلهای حرا و خلیجفارس میگذارد. معمولا آلودگیهای نفتی بهواسطه ترکیبات خاص شیمیایی که دارند و بهاصطلاح یک مقداری حالت چندشاخهای و فولیک دارند، تجزیهشان و رها شدن از آلودگی نفتی زمانبر خواهد بود. مسلم است که این آلودگیها بر حیات آبزیان، میگوها، ماهیها و سایر موجودات زندهای که در این اکوسیستم خلیجفارس هستند، تاثیر منفی دارند. خلیجفارس شرایط محیطزیستی خاصی دارد؛ بهواسطه اینکه عمق نسبتا کمی دارد، ارتباط محدودی با آبهای آزاد دارد، محیط نسبتا گرم است و شوری آب نیز بالاست. این شرایط آسیبپذیری محیط را نسبت به آلودگیها بیشتر میکند.
ضرورت مهار سریع لکههای نفتی
اسکندریان درباره ضرورت همکاری برای رفع آلودگیها توضیح داد که ما باید به کمک ارگانها و سازمانها و حتی اگر واقعا احساس مسوولیت کنند، در رفع آلودگیها بکوشیم؛ چون این موضوع بهنوعی با حیات کره زمین و زیستمحیط کره زمین هم ربط پیدا میکند. از آلودگی این نقطه حتی آبشیرینکنها و حیات موجودات که بهنوعی چرخه غذایی مردم و ساکنان کره زمین هم محسوب میشود، متاثر میشوند. تلاطم امواج معمولا باعث میشود آلودگیهای نفتی بهواسطه چگالی که دارند، تمایل داشته باشند به سواحل هدایت شوند. اما راهکارهایی حتما وجود دارد که من خیلی درمورد امکانات کنونی کشور اطلاعات زیادی ندارم. یکی از راهها، جمعآوری لکههای نفتی بهوسیله ابزار و شناورهای خاصی است که وجود دارد. اگر بتوانیم تاحدی از ورود این آلودگیها به جنگل حرا جلوگیری کنیم، شاید مقداری مساله آسیب را بهتاخیر بیندازیم و امیدوارم بتوانند این کار را انجام دهند.
آمادگی در برابر بحرانهای دریایی
این کارشناس محیطزیست درباره اینکه آیا کشورها در شرایط افزایش تردد کشتیها، عملیات نظامی و احتمال بروز حوادث دریایی، آمادگی و تجهیزات لازم برای مقابله با نشت نفتی گسترده در خلیجفارس و تنگه هرمز را دارند، گفت: ممکن است همه درمقابل شرایط و حوادث اینچنینی بههرحال دچار مشکلات و کمبودهایی شوند. ممکن است درگیریها دوباره تشدید شود و از این قبیل حوادث پیش آید. مهم این است که ابتکاراتی داشته باشیم تا درصورت وقوع چنین فجایعی از آسیبهای آن جلوگیری کنیم. امیدواریم مشکل آلودگی و لکههای نفتی و صدمه به محیطزیست بهحداقل برسد. دغدغه ما حفظ آب و خاک کشور عزیزمان است و انتظار میرود هرچه زودتر این مساله برطرف شود.
