روزهای سخت سختافزار
نازنین حاتمی – اثر افزایش نرخ دلار در اقتصاد ایران را می‌توان در بسیاری از بازارهای مصرفی مشاهده کرد. یکی از حوزه‌هایی که در هفته‌ها و ماه‌های اخیر بیش از گذشته تحت‌تاثیر این شرایط قرار گرفته بازار قطعات و تجهیزات سخت‌افزاری رایانه و کالاهای دیجیتال است؛ بازاری که لپ‌تاپ، کامپیوتر، رم، هارد، SSD، فلش مموری، کارت حافظه، پردازنده، کارت گرافیک و سایر تجهیزات جانبی را دربر می‌گیرد. عبور نرخ دلار از محدوده ۲۳۰هزارتومان بار دیگر اهمیت این موضوع را پررنگ کرده است. در چنین شرایطی تجهیزات رایانه‌ای را نمی‌توان در دسته کالاهای لوکس یا غیرضروری قرار داد. شاید در سال‌های گذشته خرید یک لپ‌تاپ قدرتمند یک سیستم کامپیوتری حرفه‌ای یا حتی ارتقای حافظه رایانه برای بخشی از جامعه یک انتخاب اختیاری محسوب می‌شد اما امروز شرایط تغییر کرده است. برای تعداد زیادی از جوانان، لپ‌تاپ و کامپیوتر ابزار کار و کسب درآمد است.
برنامه‌نویسان، طراحان گرافیک، تدوینگران، تولیدکنندگان محتوا، فریلنسرها، فعالان حوزه فناوری اطلاعات، فروشندگان اینترنتی و بسیاری دیگر از فعالان اقتصاد دیجیتال برای ادامه فعالیت خود به‌تجهیزات رایانه‌ای وابسته هستند. حتی در مشاغلی که به‌صورت مستقیم در حوزه فناوری قرار نمی‌گیرند استفاده از رایانه، اینترنت و تجهیزات ذخیره‌سازی به‌بخش جدایی‌ناپذیر فعالیت روزمره تبدیل شده است. از سوی دیگر مساله تنها به‌بازار کار محدود نمی‌شود. دانشجویان و دانش‌آموزان نیز برای دسترسی به‌منابع آموزشی، شرکت در کلاس‌های آنلاین، انجام پروژه‌ها، جست‌وجوی علمی و استفاده از نرم‌افزارهای تخصصی به‌رایانه و تجهیزات مرتبط با آن نیاز دارند. بنابراین افزایش قیمت این کالاها می‌تواند به‌طور غیرمستقیم بر هزینه آموزش نیز اثر بگذارد.
افزایش قیمت؛ فراتر از توان خرید مصرف‌کننده
یکی از نکات قابل توجه در شرایط فعلی این است که افزایش قیمت تنها به‌لپ‌تاپ و کامپیوترهای آماده محدود نشده و طیف گسترده‌ای از قطعات را درگیر کرده است. به‌عنوان مثال RAM، SSD و‌هارد دیسک ازجمله قطعاتی هستند که افزایش قیمت آنها می‌تواند حتی برای افرادی که قصد خرید یک سیستم کامل ندارند نیز مشکل ایجاد کند. فردی که رایانه قدیمی در اختیار دارد و تنها قصد دارد حافظه آن را ارتقا دهد اکنون با هزینه‌ای مواجه است که ممکن است با تصور قبلی او فاصله زیادی داشته باشد. بر اساس یک مقایسه از قیمت قطعات در شهریور۱۴۰۴ و شهریور۱۴۰۵ رم ۸گیگابایت DDR4 که در سال گذشته در محدوده یک‌میلیون و ۲۰۰هزار تا ۲میلیون‌و۱۰۰هزارتومان قرار داشت در شهریور امسال به‌حدود ۵/۸ تا ۱۱میلیون‌تومان رسیده یعنی تقریبا ۳۰۰تا۴۰۰درصد رشد داشته است. در مورد برخی رم‌های ۱۶گیگابایتی DDR4 و DDR5 نیز افزایش قیمت حدود ۴۰۰تا۶۰۰درصد است. این ارقام نشان می‌دهد که مساله فقط گران‌شدن چند مدل لپ‌تاپ نیست بلکه بخشی از زنجیره سختافزار با افزایش‌های قابل توجه مواجه شده است.
در بازار SSD نیز وضعیت مشابهی دیده می‌شود. طبق همان مقایسه SSDهای پایه ۱۲۰تا۱۲۸گیگابایتی که حدود یک سال قبل در محدوده 1تا4/۱میلیون‌تومان قرار داشتند، به‌حدود ۳/4تا8/۵میلیون‌تومان رسیدند. SSDهای با ظرفیت ۵۱۲گیگابایت نیز در همین بازه رشد حدود ۲۵۰تا۲۸۰درصدی را تجربه کردند. در بازار فعلی نیز اختلاف قیمت‌ها قابل توجه است. برای مثال در فهرست قیمت‌های به‌روزشده SSD در شهریور۱۴۰۵ مدل‌های ۱۲۸گیگابایتی از حدود ۶میلیون‌تومان، مدل‌های ۲۵۶گیگابایتی از حدود ۵/۹میلیون‌تومان و برخی مدل‌های ۵۱۲گیگابایتی از حدود ۷/۱۳میلیون‌تومان قیمت‌گذاری شدند.هاردهای یک ترابایتی نیز از این موج افزایش قیمت در امان نماندند. در مقایسه سالانه منتشرشده، قیمت‌هارد یک ترابایتی از محدوده ۲/2تا۳میلیون‌تومان به‌حدود ۵/6تا5/۸میلیون‌تومان رسیده که به‌معنای افزایش تقریبی ۱۷۰تا۱۹۰درصدی است. حتی بازار لپ‌تاپ نیز شرایط متفاوتی ندارد. بر اساس همان مقایسه، لپ‌تاپ‌های اقتصادی مجهز بهCore i3 که حدود یک سال قبل در محدوده ۲۲تا۳۲میلیون‌تومان قرار داشتند اکنون در محدوده ۵۰تا۷۵میلیون‌تومان دیده می‌شوند یعنی افزایش تقریبی ۱۲۰تا۱۴۰درصدی. این اعداد به‌خوبی نشان می‌دهند که فشار قیمتی در بازار تجهیزات رایانه‌ای یک افزایش محدود و موردی نیست و بخش‌های مختلف بازار را تحت‌تاثیر قرار داده است.
گرانی جهانی، ضربه‌ای چندبرابری در ایران
یکی از مهم‌ترین دلایل وابستگی بالای بازار ایران به‌واردات است. بخش قابل‌توجهی از قطعات رایانه‌ای و تجهیزات دیجیتال یا مستقیما وارداتی هستند یا برای تولید و مونتاژ آنها به‌قطعات و مواد اولیه وارداتی نیاز است. درنتیجه تغییرات نرخ ارز می‌تواند هزینه تامین کالا را افزایش دهد اما افزایش نرخ ارز تنها عامل موجود نیست. هزینه حمل‌ونقل، هزینه‌های واردات، تامین مالی، حاشیه سود، محدودیت‌های تجاری، موجودی بازار و میزان عرضه و تقاضا نیز در قیمت نهایی نقش دارند. از طرف دیگر بازار جهانی فناوری نیز در سال‌های اخیر با تغییرات مهمی روبه‌رو شده است.
تقاضا برای تراشه‌ها و حافظه‌ها، رشد مراکز داده و توسعه زیرساخت‌های هوش مصنوعی بر بازار برخی قطعات اثر گذاشته است. بنابراین بخشی از فشار قیمتی را باید در شرایط جهانی بازار فناوری نیز جست‌وجو کرد.
با این حال تفاوت مهمی میان بازارهای مختلف وجود دارد. افزایش قیمت جهانی یک قطعه در یک اقتصاد باثبات ممکن است صرفا به‌افزایش محدودی در قیمت نهایی منجر شود اما در اقتصادی که همزمان با تورم، کاهش ارزش پول ملی و نوسان نرخ ارز مواجه است همان افزایش جهانی می‌تواند چند برابر احساس شود.
مساله کیفیت؛ انتخاب میان گران و ارزان
یکی دیگر از پیامدهای افزایش قیمت تغییر رفتار مصرف‌کننده است. زمانی که قیمت یک قطعه اصلی مانند RAM یا SSD چند برابر می‌شود مصرف‌کننده‌ای که بودجه محدودی دارد معمولا به‌دنبال گزینه ارزان‌تر می‌رود. این مساله می‌تواند تقاضا برای برندهای ارزان‌تر، مدل‌های قدیمی‌تر یا کالاهایی با کیفیت پایین‌تر را افزایش دهد. در چنین شرایطی ممکن است برخی فروشندگان برای پاسخ به‌قدرت خرید پایین‌تر مشتریان، محصولاتی با قیمت کمتر و کیفیت متفاوت عرضه کنند. در بازار تجهیزات رایانه‌ای این مساله اهمیت زیادی دارد زیرا پایین‌بودن قیمت همیشه به‌معنای پایین‌بودن هزینه واقعی نیست. یک SSD یا‌هارد ارزان‌تر که عمر کوتاه‌تری داشته باشد، یک رم با کیفیت نامناسب یا یک قطعه‌ای که عملکرد پایداری نداشته باشد ممکن است در آینده هزینه بیشتری را به‌مصرف‌کننده تحمیل کند.
لپ‌تاپ شاید بهترین نمونه برای درک شرایط فعلی بازار باشد. قیمت یک لپ‌تاپ تنها به‌قیمت خود دستگاه وابسته نیست بلکه هزینه قطعاتی مانند پردازنده، حافظه RAM، SSD، نمایشگر، باتری و سایر اجزای آن نیز در قیمت نهایی اثرگذار است. به‌همین دلیل زمانی که قیمت قطعات افزایش پیدا می‌کند قیمت لپ‌تاپ نیز تحت تاثیر قرار می‌گیرد. این مساله برای دانشجو یا جوانی که برای تحصیل یا کار به‌لپ‌تاپ نیاز دارد بسیار جدی است. خرید یک دستگاه اقتصادی که پیشتر می‌توانست با چند ماه پس‌انداز انجام شود، ممکن است اکنون به‌چندین ماه یا حتی بیشتر پس‌انداز نیاز داشته باشد. در چنین شرایطی برخی افراد خرید خود را به‌تعویق می‌اندازند، برخی به‌سراغ دستگاه‌های دست‌دوم می‌روند و برخی نیز مجبور می‌شوند مشخصات فنی مورد نیاز خود را کاهش دهند. حتی محصولاتی مانند فلش مموری و کارت حافظه که از نظر ظاهری کالاهایی کوچک و کم‌هزینه به‌نظر می‌رسند از تغییرات بازار حافظه‌ها تاثیر می‌پذیرند. فلش مموری برای دانشجویان، کاربران عادی، کسب‌وکارها و حتی برخی سازمان‌ها همچنان یک ابزار کاربردی است. افزایش قیمت این کالاها شاید درمقایسه با لپ‌تاپ چندان چشمگیر به‌نظر نرسد اما وقتی قیمت تمام تجهیزات مورد نیاز یک فرد افزایش پیدا می‌کند مجموع هزینه قابل توجه خواهد بود. به‌همین دلیل بررسی بازار سختافزار نباید فقط روی کالاهای گران‌قیمت مانند لپ‌تاپ و کارت گرافیک متمرکز شود. قطعات و تجهیزات ذخیره‌سازی مانند‌هارد، SSD، فلش و کارت حافظه نیز بخش مهمی از این بازار هستند.
در هرصورت افزایش قیمت تجهیزات رایانه‌ای با اشتغال، آموزش، اقتصاد دیجیتال و دسترسی به‌فناوری ارتباط مستقیم دارد. اگر لپ‌تاپ گران شود هزینه ورود یک جوان به‌بسیاری از مشاغل دیجیتال افزایش پیدا می‌کند. اگر RAM و SSD چند برابر شوند ارتقای سیستم‌های قدیمی برای بسیاری از کاربران دشوارتر می‌شود. اگر‌هارد و تجهیزات ذخیره‌سازی گران شوند هزینه نگهداری و جابه‌جایی داده افزایش می‌یابد و اگر قیمت کامپیوترهای مناسب آموزشی بالا برود خانواده‌ها نیز برای تامین ابزار مورد نیاز فرزندان خود با فشار بیشتری مواجه خواهند شد. از این منظر مساله اصلی این است که دسترسی مردم به‌فناوری با چه سرعتی درحال کاهش است؟ بازاری که زمانی امکان انتخاب میان مدل‌های مختلف را فراهم می‌کرد اکنون برای بخش قابل‌توجهی از مصرف‌کنندگان به‌بازاری تبدیل شده است که در آن نخستین سوال نه «کدام محصول بهتر است؟» بلکه «کدام محصول را می‌توانم بخرم؟» است. در چنین وضعیتی تجهیزات رایانه‌ای بیش از هر زمان دیگری به‌زیرساخت کار، آموزش و درآمد تبدیل شده است. بنابراین افزایش قیمت آنها را باید نه فقط از زاویه بازار و تجارت بلکه از منظر قدرت خرید، دسترسی به‌فناوری و آینده اقتصاد دیجیتال نیز بررسی کرد. سکوت و بی‌توجهی سیاستگذار نسبت‌به این بازار قابل تامل است. دولت نمی‌تواند از توسعه اقتصاد دیجیتال، اشتغال جوانان و تحول فناوری صحبت کند اما دربرابر گران شدن ابزارهای همین اقتصاد عملا تماشاگر باشد. وقتی سیاستگذار برای کنترل این وضعیت اقدام موثری نمی‌کند طبیعی است که هزینه این بی‌توجهی درنهایت از جیب مردم پرداخت شود؛ مردمی که هر روز برای خرید ساده‌ترین ابزارهای فناوری باید بخش بیشتری از درآمد خود را هزینه کنند.
