راه نجات از بحران ناترازی
سارا اصغری – تامین برق در تابستان به یکی از مهمترین متغیرهای تعیینکننده آینده تولید تبدیل شده است. ناترازی برق اکنون شرایطی را ایجاد کرده که تولیدکنندگان همزمان با سه چالش کاهش دسترسی به انرژی، افزایش هزینه تامین برق و نبود سازوکار مشخص برای جبران خسارتهای ناشی از محدودیتها روبهرو شدهاند. بیش از چهار سال است که از موضوع ناترازی انرژی و درگیری شدن صنایع با محدودیتهایی قطعی برق در دوران اوج کاری آنها – یعنی تابستان – میگذرد؛ چالشی که مسوولان باید از چهارسال پیش تاکنون در نگاه میانمدت و بلندمدت بر آن قائق میآمدند. در این گزارش بهدنبال ارائه راهکارهایی برای چالش ناترازی انرژی هستیم.
علیرضا هاشمی، عضو هیاتمدیره کمیته تجدیدپذیر سندیکای برق ایران و مدیر انجمن تخصصی صنایع همگن برق و انرژی استان قم در گفتوگو با «جهانصنعت» به راهکارهای پیشروی این معضل پرداخت و راهکارهای موجود را در سه افق زمانبندیشده متصور شد.
تامین زمین، چالشی جدی است
هاشمی مشکل تامین زمین را یکی از چالشهای جدی برای ایجاد نیروگاه برشمرد و افزود: در پروژههای بزرگ مقیاس، زمین یکی از چالشهای جدی است. سرمایهگذار ممکن است با مواردی همچون تداخل مالکیتها، مشکلات منابع طبیعی، ابهام در کاربری زمین و طولانی شدن واگذاری اراضی دولتی مواجه شود. وی همچنین به عدم قطعیت در قراردادهای خرید برق اشاره کرد و افزود: سرمایهگذار نیاز دارد بداند که برق تولیدی را چه کسی میخرد؟ با چه قیمتی میخرد؟ پرداختها در چه زمانی انجام میشود؟ هرگونه ابهام در این موارد تامین مالی پروژه را دشوار میکند.
این عضو هیاتمدیره کمیته تجدیدپذیر سندیکای برق ایران به کمبود زیرساخت صنعتی داخلی نیز اشاره کرد و افزود: اگرچه تولید داخلی پنل خورشیدی در کشور رشد کرده اما هنوز همه تجهیزات در داخل تولید نمیشود؛ برخی فناوریهای پیشرفته وارداتی هستند و ظرفیت تولید داخل پاسخگوی جهش سریع موردنیاز کشور نیست.
۳ مانع اصلی توسعه نیروگاههای خورشیدی
هاشمی در جمعبندی موانع توسعه نیروگاههای خورشیدی تشریح کرد: سه مانع اصلی توسعه نیروگاههای خورشیدی در ایران را میتوان چنین خلاصه کرد: در شرایطی که کشور با ناترازی چند دههزار مگاواتی برق مواجه است، بسیاری از کارشناسان معتقدند اصلاح فرآیند صدور مجوزها، ایجاد پنجره واحد واقعی، تضمین خرید برق و تسهیل تامین مالی میتواند ظرف چند سال چندین هزار مگاوات ظرفیت خورشیدی جدید وارد مدار کند و بخشی از فشار وارد بر صنایع را کاهش دهد. این پرسش یکی از مهمترین موضوعات سیاستگذاری انرژی در ایران است. واقعیت این است که مشکل ناترازی برق و گاز مسالهای نیست که در یکی دوسال اخیر ایجاد شده باشد؛ ریشههای آن به بیش از یک دهه قبل بازمیگردد. با این حال از حدود سالهای۱۴۰۰ تا ۱۴۰۵ آثار آن بهطور جدی بر صنایع نمایان شده است.
وی در پاسخ به این پرسش که چرا در این چند سال اقدامات موثر و بلندمدت به اندازه کافی انجام نشده است، گفت: کارشناسان معمولا مجموعهای از عوامل را مطرح میکنند که قیمتگذاری دستوری و اقتصاد غیراقتصادی برق، مهمترین عامل ساختار اقتصادی صنعت برق است. در ایران برق با قیمتی کمتر از هزینه واقعی تولید به مصرفکنندگان عرضه میشود؛ درآمد صنعت برق برای توسعه نیروگاهها و شبکه کافی نیست و بازگشت سرمایه برای بخشخصوصی محدود است. درنتیجه سرمایهگذاری جدید با سرعت موردنیاز انجام نشده است. به بیان ساده، تقاضا رشد کرده اما انگیزه اقتصادی کافی برای توسعه عرضه وجود نداشته است.
مدیر انجمن تخصصی صنایع همگن برق ادامه داد: رشد مصرف سریعتر از رشد تولید برق بوده است. در سالهای اخیر مصرف خانگی افزایش یافته است؛ استفاده از تجهیزات سرمایشی گسترش یافته و مصرف برق صنایع رشد کرده است. همچنین استخراج رمزارز(چه مجاز و چه غیرمجاز) نیز در برخی دورهها به بار شبکه افزوده است. در مقابل، ظرفیت جدید نیروگاهی متناسب با این رشد ایجاد نشده است.
هاشمی به محدودیت منابع مالی دولت نیز اشاره کرد و افزود: ساخت هر هزار مگاوات نیروگاه جدید نیازمند سرمایهگذاری قابلتوجهی است. در این راستا در سالهای اخیر دولت با محدودیت بودجه مواجه بوده است؛ تحریمها تامین مالی خارجی را دشوار کردهاند و اولویتهای متعدد اقتصادی و اجتماعی وجود داشته است. درنتیجه بخشی از طرحهای توسعهای به تعویق افتادهاند. وی افزود: همچنین باید به طولانی بودن دوره اجرای پروژهها اشاره کرد حتی اگر امروز تصمیم به ساخت یک نیروگاه بزرگ گرفته شود، مطالعات و اخذ مجوزها زمانبر است. تامین مالی زمان میبرد، ساخت نیروگاه سیکل ترکیبی معمولا چند سال طول میکشد و توسعه شبکه انتقال نیز باید همزمان انجام شود بنابراین بخشی از اقداماتی که در سالهای اخیر آغاز شدهاند، هنوز به مرحله بهرهبرداری کامل نرسیدهاند.
این عضو هیاتمدیره خانه صنعت، معدن و تجارت استان قم ادامه داد: تمرکز بر مدیریت بحران به جای اصلاح ساختاری، عامل دیگری است که تاکنون ما را در این زمینه به نتیجه نرسانده است. در بسیاری از سالها سیاست غالب این بوده است که با خاموشی برنامهریزیشده، محدودیت صنایع، جابهجایی بار مصرف و مدیریت کوتاهمدت شبکه، از پیک تابستان عبور کردهایم. هرچند این اقدامات برای جلوگیری از فروپاشی شبکه ضروری بودهاند اما مشکل ریشهای را حل نکرده و نمیکنند.
سهم اندک انرژیهای تجدیدپذیر در سبد برق کشور
هاشمی به توسعه ناکافی انرژیهای تجدیدپذیر نیز اشاره کرد و افزود: ایران از نظر تابش خورشیدی و برخی مناطق بادی ظرفیت بالایی دارد اما سهم انرژیهای تجدیدپذیر در سبد برق کشور همچنان پایین است. دلایل این امر نیز مشکلات تامین مالی، بوروکراسی، عدم ثبات مقررات و محدودیت شبکه است که درنتیجه رشد تجدیدپذیرها کمتر از نیاز کشور بوده است.
ناترازی گاز و اثر آن بر برق
هاشمی همچنین یادآور شد: البته باید از ناترازی گاز و اثر آن بر برق نیز غافل نشد چراکه بخشی از بحران برق در واقع از بحران گاز ناشی میشود. در زمستان گاز نیروگاهها محدود میشود، تعمیرات یا کاهش تولید رخ میدهد و برخی نیروگاهها از سوخت مایع استفاده میکنند. این موضوع بر آمادگی نیروگاهها برای تابستان بعد نیز اثر میگذارد.
وی افزود: سرمایهگذاری در انرژی معمولا افق ۱۵ تا ۳۰ساله دارد. سرمایهگذار نیاز دارد بداند که قیمت خرید برق چگونه خواهد بود؛ آیا قوانین تغییر نمیکنند و آیا امکان بازگشت سرمایه وجود دارد؟ هرچه عدم قطعیت بیشتر باشد، سرمایهگذاری کندتر میشود.
اقدامات صورتگرفته 4سال گذشته عقبتر از تقاضا
هاشمی در پاسخ به این پرسش که طی چهارسال گذشته که ناترازی انرژی سال به سال بیشتر از گذشته شده، به صورت مشخص چه اقداماتی صورت گرفته، گفت: اقداماتی انجامشده، شامل توسعه نیروگاههای سیکل ترکیبی، افزایش راندمان برخی نیروگاهها، آغاز احداث نیروگاههای خورشیدی توسط صنایع، ورود صنایع بزرگ به ساخت نیروگاه اختصاصی و توسعه بازار برق و بورس انرژی است اما سرعت این اقدامات کمتر از سرعت رشد ناترازی بوده است. به همین دلیل با وجود سرمایهگذاریهای جدید فاصله بین عرضه و تقاضا همچنان افزایش یافته است.
صنعت؛ قربانی اقدامات کوتاهمدت
عضو هیاتمدیره خانه صنعت، معدن و تجارت در ادامه تاکید کرد: حل ناترازی انرژی در ایران نیازمند مجموعهای از اقدامات در سه افق زمانی است. نکته مهم این است که هیچ راهکار کوتاهمدتی بهتنهایی نمیتواند ناترازی چند دههزار مگاواتی را برطرف کند همانطورکه صرفا ساخت نیروگاههای جدید نیز بدون اصلاح ساختار مصرف، مشکل را بهطور پایدار حل نخواهد کرد. با این وجود راهکارهای کوتاهمدت در بازه زمانی ششماه تا دو سال تعریف میشود که هدف آن کاهش شدت خاموشیها و محدودیت صنایع در کوتاهترین زمان است. در این راستا باید اولویتبندی هوشمند مدیریت بار بهجای اعمال محدودیت یکسان بر همه صنایع مدنظر قرار گرفته شود همچنین باید صنایع صادراتمحور و دارای ارزشافزوده بالا در اولویت تامین برق قرار گیرند؛ محدودیتها براساس بهرهوری انرژی و اهمیت اقتصادی اعمال شوند و برنامه خاموشیها از قبل اعلام و قابل پیشبینی باشد که نتایج این اقدامات میتواند سبب کاهش خسارت و عدمالنفع صنایع شود.
این عضو هیاتمدیره کمیته تجدیدپذیر سندیکای برق ایران افزود: تسریع ورود نیروگاههای خورشیدی کوچک و متوسط و احداث نیروگاههای خورشیدی در بازاه زمانی کوتاهمدت قرار دارند که میتواند روی سقف کارخانهها، در شهرکهای صنعتی و در زمینهای مجاور واحدهای تولیدی ایجاد شود که میتواند ظرف چند ماه به بهرهبرداری برسد. هاشمی ادامه داد: تعمیرات و افزایش آمادگی نیروگاههای موجود اقدامات دیگر در کوتاهمدت است که در بسیاری از کشورها بخشی از کمبود برق از طریق کاهش خروج اضطراری نیروگاهها، تعمیرات سریعتر و ارتقای راندمان جبران میشود. حتی چند درصد افزایش آمادگی نیروگاهها معادل هزاران مگاوات ظرفیت جدید است. همچنین توسعه پاسخگویی بار عامل موثری است که در این روش صنایع در ساعات اوج مصرف بار خود را کاهش میدهند و در مقابل مشوق مالی دریافت میکنند. این روش در بسیاری از کشورها بسیار موثر واقع شده است.
وی ادامه داد: مقابله با تلفات و مصرف غیرمجاز نیز اثرگذار است چراکه بخشی از برق تولیدی در شبکه توزیع تلف میشود یا بهصورت غیرمجاز مصرف میشود. کاهش این بخش میتواند بخشی از کمبود را جبران کند.
راهکارهای میانمدت
مدیر انجمن تخصصی صنایع همگن برق و انرژی استان قم در ادامه با اشاره به راهکارهای میانمدت برای رفع مشکل ناترازی انرژی بیان کرد: راهکارهای میانمدت در بازه زمانی دو تا پنجسال تعریف میشود که هدف آن باید براساس کاهش پایدار شکاف عرضه و تقاضا تعریف شود. در این راستا توسعه سریع نیروگاههای سیکل ترکیبی بهدلیل راندمان بالاتر و مصرف سوخت کمتر، نسبتبه نیروگاههای سنتی اقتصادیتر و گزینه مناسبی هستند. افزایش ظرفیت این نیروگاهها یکی از سریعترین راههای افزایش تولید برق است.
هاشمی ادامه داد: جهش در انرژیهای تجدیدپذیر بهویژه نیروگاههای خورشیدی و نیروگاههای بادی، اقدام دیگری بعدی میتواند باشد. مزیت آنها در سرعت احداث بالا، عدم نیاز به سوخت و کاهش فشار بر شبکه گاز است.
وی همچنین به اصلاح تدریجی تعرفهها اشاره کرد و افزود: البته در اصلاح تعرفهها هدف افزایش قیمت برای همه نیست بلکه باید حذف تدریجی یارانه مشترکان پرمصرف، تشویق مصرفکنندگان کممصرف و واقعیتر شدن اقتصاد برق مدنظر قرار گیرد.
این عضو هیاتمدیره خانه صنعت معدن و تجارت استان قم ادامه داد: توسعه شبکه انتقال و توزیع باید مدنظر قرار بگیرد. در برخی مناطق حتی اگر نیروگاه ساخته شود، شبکه انتقال توان جابهجایی برق را ندارد بنابراین سرمایهگذاری در شبکه به اندازه تولید اهمیت دارد. همچنین باید زمینهسازی و تسهیل سرمایهگذاری بخشخصوصی را در این راستا فراهم کرد؛ این اقدام میتواند از طریق تضمین خرید برق، قراردادهای بلندمدت، کاهش بوروکراسی و تامین مالی مناسب فراهم شود تا بتواند سرمایههای داخلی و خارجی را جذب کرد.
راهکارهای بلندمدت
هاشمی در ادامه به راهکارهای بلندمدت برای مشکل ناترازی انرژی پرداخت و بیان کرد: راهکارهای بلندمدت در بازه زمانی ۵ تا ۱۵سال تعریف میشود. در این بازه زمانی هدف باید حذف ریشهای ناترازی انرژی باشد. در این راستا در وهله اول به اصلاح ساختار حکمرانی انرژی نیاز داریم که کارشناسان معتقدند مهمترین اصلاح بلندمدت میتواند واقعیسازی تدریجی قیمتها، هدفمند شدن یارانهها و افزایش بهرهوری انرژی باشد. بدون اصلاح ساختار اقتصادی، ناترازی دوباره بازخواهد گشت. همچنین تنوعبخشی به سبد انرژی کشور راهکار بلندمدت دیگری است که باید به آن توجه کرد. وابستگی بیش از حد به گاز طبیعی، یکی از آسیبپذیریهای اصلی ایران است که در این راستا لازم است سهم ایجاد نیزوگاههای خورشیدی، بادی، برقآبی، هستهای و ذخیرهسازهای انرژی افزایش یابد. وی در ادامه به توسعه ذخیرهسازهای انرژی در کشور اشاره کرد و افزود: فناوریهایی مانند باتریهای بزرگمقیاس و نیروگاههای تلمبه ذخیرهای میتوانند در آینده نقش مهمی در مدیریت پیک مصرف داشته باشند. همچنین باید به نوسازی صنایع و ساختمانها توجه کرد چراکه شدت مصرف انرژی در این زمینه در ایران بالاتر از میانگین جهانی است. بنابراین کاهش مصرف از طریق تجهیزات پربازده، ساختمانهای کممصرف و ماشینآلات صنعتی جدید اتفاق میافتد که میتواند هزاران مگاوات صرفهجویی ایجاد کند.
مدیرعامل شرکت کهربا ادامه داد: توسعه نیروگاههای اختصاصی صنایع اقدام بلندمدت بعدی برای حل این معضل میتواند باشد؛ مدلی که در بسیاری از کشورها وجود دارد که در این راستا فولادسازان، پتروشیمیها و صنایع معدنی میتوانند بخشی از برق خود را بهصورت مستقیم تولید کنند. این موضوع میتواند فشار بر شبکه سراسری را کاهش دهد.
