دیپلماسی ایران و فرصتی که نباید از دست برود
محمود خاقانی، کارشناس بینالملل انرژی
سفر آقای دکتر مسعود پزشکیان و هیات همراه به نیویورک برای شرکت در اجلاس مجمع عمومی سازمان ملل متحد، در شرایطی انجام شد که کشور با یکی از حساسترین مقاطع سیاسی و بینالمللی خود روبهرو است. از این منظر، نفس انجام این سفر و مهمتر از آن، نحوه حضور رییسجمهور در سازمان ملل و نوع سخنگفتن او با جامعه جهانی اهمیت قابلتوجهی داشت.
سخنان آقای پزشکیان در سازمان ملل از این جهت مورد توجه قرار گرفت که تلاش کرد بدون پیچیده کردن پیام ایران، مواضع کشور را بهشکل روشن و صریح بیان کند. گاهی در دیپلماسی، سادگی و صداقت در انتقال پیام میتواند بسیار موثرتر از ادبیات پیچیده سیاسی باشد. تعبیر قدیمی «از دل برآید، بر دل نشیند» را میتوان درباره بخشی از سخنان رییسجمهور در این سفر به کار برد. او تلاش کرد از طرف ملت ایران سخن بگوید و نشان دهد که ایران در عین دفاع از منافع و استقلال خود، آماده گفتوگو با جهان است.
نکته مهمتر آن است که نباید این سفر را یک اقدام منفرد و جدا از مجموعه تحولات دیپلماتیک هفتههای گذشته دید. پیش از سفر رییسجمهور و وزیر امور خارجه به نیویورک، آقای عراقچی سفری به چین داشت و طبیعی است که در چنین شرایط حساسی، هماهنگیهای دیپلماتیک میان ایران و کشورهای مهمی مانند چین و روسیه بخشی از روند سیاست خارجی کشور باشد. از مجموعه این تحولات میتوان دریافت که حضور ایران در سازمان ملل براساس یک برنامه و هماهنگی قبلی صورت گرفته و هدف آن صرفا حضور در یک اجلاس بینالمللی نبوده است.
ایران در شرایط فعلی باید بتواند به جامعه جهانی نشان دهد که تصمیمهای کلان سیاست خارجی آن در چارچوب یک سیاست مشخص اتخاذ میشود. یکی از موضوعاتی که در سالهای گذشته گاه از سوی طرفهای خارجی مطرح شده، این بوده است که آیا دولت ایران اختیار کافی برای مذاکره و اجرای توافقهای احتمالی دارد یا خیر. اکنون اهمیت تصمیمگیری در شورایعالی امنیت ملی دقیقا از همین زاویه قابلتوجه است. وقتی یک پیشنهاد و یک مسیر دیپلماتیک در شورایعالی امنیت ملی بررسی و نهایی و سپس وارد مرحله اجرا میشود، به این معناست که این سیاست، تنها موضع یک وزارتخانه یا یک دولت نیست بلکه در چارچوب تصمیمگیری کلان کشور قرار دارد.
در چنین شرایطی، طرف مقابل نیز باید درباره رفتار خود تصمیم بگیرد. نمیتوان از یکسو از فشار، تحریم، محاصره اقتصادی یا ابزارهای نظامی سخن گفت و از سوی دیگر انتظار داشت که مسیر دیپلماسی بدون مانع ادامه پیدا کند. ایران اکنون پیشنهادی را مطرح و اعلام کرده که برای گفتوگو آمادگی دارد. این رویکرد میتواند موقعیت کشور را در فضای بینالمللی تقویت کند زیرا نشان میدهد تهران باوجود همه فشارها، راه گفتوگو و حلوفصل سیاسی اختلافات را مسدود نکرده است.
موضوع دیگری که نباید از آن غافل شد، تاثیر مستقیم این تحولات سیاسی بر اقتصاد جهانی و بهویژه بازار انرژی است. در روزهایی که تنش افزایش پیدا میکند، بازار نفت نیز بلافاصله واکنش نشان میدهد. نفت فقط یک کالای اقتصادی نیست، در شرایط بحرانی به یکی از مهمترین شاخصهای ارزیابی ریسک سیاسی در جهان تبدیل میشود. به همین دلیل هر خبری که از تشدید یا کاهش تنش در منطقه منتشر شود، میتواند قیمت نفت، هزینه حملونقل، بیمه کشتیها و بسیاری از فعالیتهای اقتصادی را تحتتاثیر قرار دهد.
در همان زمانی که نشانههایی از ابتکار دیپلماتیک ایران مطرح شد، واکنش بازار نفت نیز قابلتوجه بود. این مساله نشان میدهد که جامعه جهانی تا چه اندازه نسبتبه ثبات در منطقه حساس است بنابراین دیپلماسی ایران فقط یک موضوع مربوط به روابط تهران و واشنگتن نیست. نتیجه این دیپلماسی میتواند بر بازار نفت، امنیت انرژی و اقتصاد کشورهای مختلف اثر بگذارد. ایران از نظر جغرافیایی و انرژی در موقعیتی قرار دارد که تحولات پیرامون آن مستقیما بر بازارهای جهانی تاثیر میگذارد.
از همین رو معتقدم باید از هر فرصتی که بتواند کشور را از شرایط پرهزینه جنگ و فشار اقتصادی به سمت ثبات بیشتر هدایت کند، استفاده کرد. این به معنای نادیدهگرفتن منافع ملی یا پذیرش خواستههای طرف مقابل نیست. دیپلماسی موفق زمانی معنا پیدا میکند که یک کشور بتواند همزمان از منافع خود دفاع و امکان گفتوگو را نیز حفظ کند. سیاست خارجی موفق سیاستی نیست که صرفا بر تقابل تاکید کرده و از ابزارهای قدرت ملی غفلت کند بلکه باید بتواند میان قدرت، مذاکره و تامین منافع مردم توازن ایجاد کند.
در داخل کشور نیز لازم است نسبتبه پیامهایی که به خارج منتقل میشود، حساس باشیم. در شرایطی که یک ابتکار دیپلماتیک در سطح بینالمللی دنبال میشود، وجود پیامهای متناقض میتواند کار دستگاه سیاست خارجی را دشوار کند. وقتی تصمیمی در سطح شورایعالی امنیت ملی اتخاذ میشود، طبیعی است که دستگاههای مختلف کشور باید در چارچوب همان سیاست حرکت کنند. انسجام در سیاست خارجی در چنین شرایطی یکی از مهمترین ابزارهای قدرت ملی است همچنین باید توجه داشت که فشار اقتصادی علیه ایران همچنان یکی از ابزارهای اصلی طرف مقابل است. به همین دلیل در کنار سیاست خارجی لازم است در اقتصاد داخلی نیز با شفافیت بیشتری عمل کنیم و با مشکلاتی مانند قاچاق سوخت، اتلاف منابع و ضعفهایی که باعث افزایش هزینههای اقتصادی کشور میشوند، مقابله شود. نمیتوان در بیرون از کشور برای کاهش فشار اقتصادی تلاش کرد اما در داخل اجازه داد بخشی از منابع ملی به دلیل ناکارآمدی یا سوءاستفاده از بین برود.
امروز ایران بیش از هر زمان دیگری نیازمند پیوند میان دیپلماسی، اقتصاد و منافع ملی است. اگر سیاست خارجی بتواند زمینه کاهش تنش را فراهم کند، اثر آن مستقیما در اقتصاد کشور و زندگی مردم دیده خواهد شد. همانگونه که تشدید بحران سیاسی بر بازار نفت، تجارت و هزینههای اقتصادی اثر میگذارد، کاهش تنش نیز میتواند امکان بیشتری برای فعالیت اقتصادی و ارتباط با جهان ایجاد کند.
به همین دلیل، باید ابتکار دیپلماتیکی را که در این مقطع دنبال شده است جدی گرفت. هنوز مشخص نیست طرف مقابل درنهایت چه تصمیمی خواهد گرفت و مسیر گفتوگو تا چه اندازه پیش خواهد رفت اما مهم این است که ایران بتواند ابتکار عمل خود را حفظ کند و اجازه ندهد دیگران تصویر کشوری مخالف گفتوگو را از ایران ارائه کنند.
در پایان، بهعنوان یک ایرانی که سالها تحولات بینالمللی و حوزه انرژی را دنبال کردهام، لازم میدانم از شورایعالی امنیت ملی و بهویژه رهبری نظام بهدلیل تصمیمی که زمینه حرکت در این مسیر را فراهم کرده است، تشکر کنم. تصمیمی که وارد مرحله اجرا شده، طبیعتا از پشتوانه ساختار تصمیمگیری کشور برخوردار است و همین مساله قدرت دیپلماسی ایران را افزایش میدهد. اکنون مهم آن است که این مسیر با عقلانیت، انسجام و توجه به منافع ملی ادامه پیدا کند زیرا در شرایط فعلی هر تصمیم درست در سیاست خارجی میتواند هزینههای سنگینی را از دوش اقتصاد و مردم ایران بردارد.

