جنگی که باعث بروز اختلاف میان ترامپ و بنسلمان شد
علی کیافر – آنچه در زیر میآید بخش عمده اینمقاله است که بهصورت روایی، گفتوگوها و واکنشهای مقامها را نقل و روایت و تحلیل تحولات سیاسی را بیان میکند. همچنین عبارتهای «اعتماد خود را از دست داده بودند» و «دولت آمریکا را غیرقابلاعتماد میدانند» که در متن اصلی میآید، ارزیابیها و نقلقولهای منابع و افراد ذکرشده در گزارش هستند و نیز مقاله حاوی نقلقول از منابع و ادعاهایی است که بهافراد مطلع از گفتوگوهای مقامهای آمریکایی نسبت داده شده است. ترجمه زیر لحن رسمی و خبری اصل مقاله را حفظ کرده و گزارههای تحلیلی را بههمان صورت بازتاب داده و انتسابها را حفظ کرده است. مترجم نظرات خود را که در مواردی مخالف نظرات بیان شده در مقاله اصلی است بههیچوجه دخالت نداده است.
اما در متن اصلی از کشورهای عربی حاشیه خلیجفارس با عنوان کشورهای عرب خلیج یا ملتهای عرب خلیج یاد میکند. در ترجمه با بهرهگیری از نام و انتساب درست تاریخی، آنها کشورهای عربی حوزه خلیجفارس گفته میشوند.
ولیعهد محمد بنسلمان پیشتر بر رییسجمهور آمریکا ترامپ فشار میآورد تا ایران را بهطور کامل فلج کند اما با نمایان شدن قدرت ایران، او خواستار آتشبس شد و اکنون در پی پیشبرد اولویتهای امنیتی خود است. رییسجمهور ترامپ و فرماندهان نظامیاش در موقعیت دشواری قرار گرفته بودند. آنها آغاز ماموریت جدیدی را برای کمک بههدایت کشتیهای تجاری در تنگه هرمز اعلام کرده بودند؛ تنگهای که ایران در همان اوایل جنگ عملا آن را مسدود کرده بود. بهگفته فرماندهان، نیروی دریایی و هوایی ایالاتمتحده قرار بود در جریان یکآتشبس موقت، مانع از هرگونه حمله ایران شوند. اما فرماندهی مرکزی ایالاتمتحده (سنتکام) زمانی که مقامات عربستان سعودی اعلام کردند که نیروهای آمریکایی نمیتوانند از حریم هوایی اینپادشاهی برای اینماموریت که پنتاگون آن را پروژه آزادی مینامید، استفاده کنند غافلگیر شد. آمریکاییها با سعودیها مشورت نکرده بودند. این موضوع باعث ایجاد موجی از تماسهای تلفنی پرتنش و فوری بین واشنگتن و محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی شد. مقامات آمریکایی گفتند که آقای ترامپ در ۴مه، اولین روز عملیات و همچنین در دو روز بعد خشمگینانه با بن سلمان صحبت کرد. جی دی ونس، معاون رییسجمهور آمریکا در یکتماس جداگانه با شاهزاده سعودی صحبت کرد، همانطور که استیو ویتکاف، فرستاده ویژه خاورمیانه و جرد کوشنر، داماد آقای ترامپ نیز با او صحبت کردند. مارکو روبیو، مشاور امنیت ملی کاخ سفید، با همتای خود صحبت کرد. اما ولیعهد بر موضع خود پافشاری کرد چراکه نگران بود طرح آمریکا بتواند آتش جنگ را دوباره شعلهور کند. از اینرو دولت ترامپ ناچار شد «پروژه آزادی» را کمتر از ۴۸ ساعت پس از آغاز آن متوقف کند.حسین ایبیش، پژوهشگر «موسسه کشورهای عربی حوزه خلیجفارس» در واشنگتن میگوید: «آنها اعتماد خود را بهدولت [آمریکا] از دست داده بودند و تصور میکردند که اگر بهایالاتمتحده اجازه استفاده از حریم هواییشان را بدهند، ضربات سنگینتری از سوی ایران دریافت خواهند کرد.»
تلاشهای همهجانبه کاخ سفید برای متقاعد کردن شاهزاده محمد -که پیشتر گزارشی درباره آن منتشر نشده بود- و همچنین دیگر لحظات حیاتی در جریان اینجنگ، آشکار کرد که مقامات آمریکایی و سعودی درخصوص نحوه رویکرد بهمسائل امنیتی منطقه بهویژه در قبال ایران و اسرائیل، روزبهروز بیشتر دچار اختلافنظر میشوند. افزون بر این، سعودیها بیش از پیش دولت آمریکا را غیرقابلاعتماد و حتی در مواردی تهدیدی برای کشورهای عربی حوزه خلیجفارس میدانند. از زمان حمله ایالاتمتحده و اسرائیل بهایران در ۲۸فوریه، عربستان سعودی کوشیده است تا برای حفظ منافع خود مسیری میانه را در پیش گیرد. اینکشور ضمن ارائه حمایتهای نظامی و دیپلماتیک بهایالاتمتحده، هدف حمله ایران نیز قرار گرفت. با اینحال، پادشاهی سعودی در مقاطع حساس با رویکرد آقای ترامپ مخالفت کرده و هرگاه خطر ناشی از اقدامات تهاجمی آمریکا و اسرائیل را جدیتر احساس کرده، بهنوعی قدرتنمایی روی آورده است. در شرایطی که آقای ترامپ با تمرکز بر برنامه هستهای تهران، در پی پیشبرد دیپلماسی با ایران است، عربستان سعودی همچنان ابتکار عملهای مستقل خود را دنبال میکند؛ رویکردی که با فاصله گرفتن از اولویتهای آمریکا، بر تقویت روابط با سایر کشورها متمرکز است. این کشورها شامل پاکستان و چین میشوند؛ کشورهایی که در سال۲۰۲۳ بهبرقراری گشایش دیپلماتیک میان ریاض و تهران کمک کردند. وزیر امور خارجه عربستان سعودی در همین هفته بهچین سفر میکند. بهواسطه همین گشایش، مقامات سعودی مستقیما با همتایان ایرانی خود درباره کنترل ایران بر تنگه [هرمز]، زرادخانه موشکی و حمایت اینکشور از شبهنظامیان منطقهای گفتوگو میکنند؛ مسائلی که رهبری عربستان همگی آنها را تهدیدی بزرگتر از موضوع هستهای میداند.
شاهزاده محمد در تمام طول سال، سیاستی مبتنی بر ایجاد توازن را در پیش گرفته است. بهگفته افرادی که از سوی مقامات آمریکایی در جریان امور قرار گرفتهاند، او پیش از آغاز درگیری، خطرات جنگ را برای آقای ترامپ تشریح کرد اما بعدا از رییسجمهور آمریکا خواست تا برای نابودی حکومت ایران بهنبرد ادامه دهد (عربستان سعودی اینموضوع را تکذیب کرده است). با اینحال، با تداوم قدرت ایران، شاهزاده محمد پیگیر دستیابی بهیک توافق و حلوفصل مناقشه شد. اینپادشاهی در مقطعی از جنگ، همراه با امارات متحده عربی، حملات تلافیجویانه و محرمانهای را علیه ایران آغاز کرد. با اینحال بهگفته مقامات کنونی و پیشین ایالاتمتحده، شاهزاده محمد بهاندازه رهبر امارات مشتاق تشدید تنشها نبوده است. در عین حال، شاهزاده محمد نسبتبه همتایان خود در قطر و عمان -که بهعنوان واسطههای دیپلماتیک میان ایالاتمتحده و ایران عمل میکنند- رویکردی تهاجمیتر داشت.
اکنون که دولت ترامپ در تلاش است تا بهتوافقهایی با ایران دست یابد که فراتر از پیمان آتشبس اولیه اعلامشده در ۱۴ ژوئن (سال گذشته) باشد، عربستان سعودی و دیگر کشورهای عربی حوزه خلیجفارس خواهان نتیجهای هستند که در صورت ازسرگیری درگیریهای گسترده میان ایران، اسرائیل یا ایالاتمتحده، آنها را از پیامدهای آن مصون نگه دارد.
با توجه بهرویکرد متزلزل آقای ترامپ در طول دوران جنگ، سعودیها تردید دارند که آیا آمریکاییها در درگیریهای احتمالی آینده، حمایتی از آنها بهعمل خواهند آورد یا (دستکم) با درایت و عقلانیت رفتار خواهند کرد. بدبینی سعودیها نسبتبه آقای ترامپ از سال۲۰۱۹ آغاز شد یعنی زمانی که او از تلافی حمله پهپادی و موشکی ایران بهتاسیسات نفتی عربستان خودداری کرد. به گفته آقای ایبیش: «ما یکدرگیری بزرگ را آغاز میکنیم اما بعد خسته میشویم و آن را رها میکنیم. ماجرا درست مثل داستان «لوسی و توپ فوتبال» است؛ آنها [کشورهای عربی] دقیقا حس چارلی براون را دارند که نقشبرزمین شده است.
برنامهریز شهری، استاد دانشگاه، پژوهشگر در گفتمانهای شهری و کنشگر اجتماعی
