جلوگیری از تصویب قطعنامه با حربه دیپلماسی
علیرضا کیانپور – نشست فصلی شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در حالی از روز دوشنبه هفته جاری در وین آغاز به کار کرد که تصویب پیش‌نویس قطعنامه تروئیکای اروپایی و آمریکا علیه برنامه هسته‌ای ایران از مهم‌ترین دستورکارهای این نشست خواهد بود. قطعنامه‌ای که در صورت تصویب بار دیگر پس از حدود دودهه، پرونده هسته‌ای ایران را به شورای امنیت سازمان ملل ارجاع می‌دهد؛ آنهم در حالی که روز گذشته، همزمان با دومین روز نشست شورای حکام آژانس، شاهد افزایش شمار ناظرانی بودند که از احتمال بالای تصویب این قطعنامه سخن می‌گویند.
تصویب قطعنامه علیه ایران یا ترغیب تهران به همکاری؟!
همین دیروز یک منبع آگاه (غیرایرانی) نزدیک به آژانس بین‌المللی انرژی اتمی ـ که نخواست نامش فاش شود ـ در گفتوگو با وب‌سایت تابناک گفته ازآنجاکه در شورای حکام آژانس همچون شورای امنیت سازمان ملل هیچ‌یک از اعضا از حق وتو برخوردار نیستند، قطعنامه پیشنهادی انگلیس، فرانسه، آلمان و آمریکا باوجود مخالفت چین و روسیه و رای ممتنع حدود ۱۰ تا 15عضو دیگر شورای حکام آژانس، درنهایت با حدود ۲۰رای مثبت به تصویب خواهد رسید، هرچند این منبع آگاه در آژانس اذعان کرده که این قطعنامه به احتمال قریب‌به‌یقین در نشست شورای امنیت سازمان ملل با رای منفی و حق وتوی چین و روسیه ناکام خواهد ماند. بماند که همزمان برخی ناظران با استناد به وضعیت سازوکار ماشه و فعال‌شدن اسنپ‌بک، استدلال می‌کنند که حق وتوی چین و روسیه نیز احتمالا منقضی شده و این دوکشور نیز دست‌کم با تفسیر حقوقی تروئیکای اروپایی و آمریکا که بر فعال‌شدن اسنپ‌بک اصرار دارند، قادر به وتوی قطعنامه شورای امنیت علیه ایران نخواهند بود. درمقابل اما ایران معتقد است دقیقا به‌همین‌دلیل که تروئیکای اروپایی سازوکار ماشه را علیه ایران فعال کرده‌اند، قطعنامه ۲۲۳۱ عملا بی‌اثر شده، بازگشت قطعنامه‌های تنبیهی پیشین علیه ایران نیز ناممکن است.
فارغ از این پیچیدگی‌های حقوقی اما به نظر می‌رسد آمریکا و تروئیکای اروپایی اساسا به این دلیل روند تصویب قطعنامه در نشست کنونی شورای حکام آژانس را کلید زده‌اند تا بدین وسیله، فشار سیاسی بر ایران را افزایش دهند و از این طریق، زمینه بازگشت بازرسان آژانس به ایران را فراهم کنند. چنانکه طی 24ساعت گذشته، زمزمه‌هایی از وین و نشست شورای حکام آژانس شنیده شده که طی آن، آمریکا با همراهی فرانسه و بریتانیا به‌عنوان دوکشور اروپایی دارای حق وتو در شورای امنیت سازمان ملل می‌خواهند با دستیابی به یک توافق غیررسمی با نمایندگان چین و روسیه، اساسا از به جریان انداختن قطعنامه در شورای حکام آژانس صرف‌نظر کنند، به‌شرط اینکه چین و روسیه به آنها در صدور بیانیه قوی ریاستی شورای امنیت بپیوندند و بدین وسیله از ایران بخواهند که دسترسی کامل به آژانس را به تمام ۲۲سایت هسته‌ای خود تحت‌نظارت پادمان، ازجمله «کوه‌کلنگ» بازگرداند. زمزمه‌هایی که اگرچه هنوز در حد شایعه و شنیده‌های غیررسمی است اما درصورت صحت، این گمانه را تقویت می‌کند که هدف تروئیکای اروپایی و آمریکا از تدوین پیش‌نویس قطعنامه علیه برنامه هسته‌ای ایران، ترغیب تهران به همکاری کامل با آژانس است.
تهدید به جنگ در مواضع اعلامی، ترغیب به مذاکره در مواضع اعمالی
جالب آنکه همزمان با برگزاری نشست شورای حکام آژانس، رویکردی مشابه در روابط به‌شدت پرتنش تهران و واشنگتن نیز در حال شکل‌گیری است. رویکردی که براساس آن، حاکمان ایران و آمریکا در مواضع اعلامی خود، با ادبیات و لحنی قاطع و تند و تیز علیه طرف مقابل اظهارنظر کرده و حتی یکدیگر را تهدید می‌کنند اما همزمان در رویکرد اعمالی خود، برای احیای دیپلماسی و ازسرگیری مذاکرات رایزنی می‌کنند. چنانکه ظرف ۴۸ تا 24ساعت گذشته همزمان با موضع‌گیری تحریک‌آمیز و تندوتیز روسای‌جمهور و برخی مقام‌های ارشد نظامی و امنیتی ایران و آمریکا علیه یکدیگر، دیپلمات‌های دوکشور و به‌ویژه میانجی‌های پرشماری که از آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به خاک ایران در راستای حل‌وفصل اختلافات تهران و واشنگتن فعال شده‌اند، با تلاش و تکاپویی دوچندان برای احیای مذاکرات تلاش کرده‌اند.
همین دیروز پس از آنکه دونالد ترامپ با تکرار مواضع تحریک‌آمیز و بعضا موهن خود علیه ایران و انتشار تصاویر ساخته‌شده توسط هوشواره -که جزایر ایرانی را در حال نابودی تصویر می‌کرد- از نابودی جزیره خارک سخن گفت.
مسعود پزشکیان با لحنی قاطع به این تهدیدهای رییس‌جمهور آمریکا واکنش نشان داد و در توئیتی نوشت: «جمهوری اسلامی ایران همواره با جنگ مخالف بوده و حفظ منافع مردم و امنیت منطقه را در پرهیز از آتش‌افروزی دانسته است اما چنانکه تا امروز دربرابر تجاوز، دلیرانه به دفاع برخاسته است، این مقاومت را تا پشیمانی کامل متجاوزان با قوت ادامه خواهد داد و پاسدار حقوق ملت بزرگ ایران خواهد بود.» آنهم در حالی که پیشتر محمدباقر قالیباف در قامت رییس تیم مذاکره‌کنندگان ایران و محسن رضایی، دبیر شورای‌عالی امنیت ملی در موضع‌گیری‌های جداگانه از مقابله به مثل قاطع جمهوری اسلامی درقبال تحرکات نظامی ایالات متحده سخن گفته بودند. این در حالی است که در روزهای گذشته بحث تسلط و کنترل بر تنگه هرمز نیز از دیگر موضوع‌های سخنان مقام‌های ارشد سیاسی و نظامی دوکشور بوده است. تا جایی که فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا (سنتکام) مدعی شده نیروهای این فرماندهی، همچنان به اجرای محاصره دریایی علیه ایران ادامه می‌دهند و سخنگوی وزارت امور خارجه آمریکا نیز در گفتوگو با شبکه الجزیره ادعا کرده که نیروهای مسلح ایالات‌متحده از «گروگان‌گیری و باج‌گیری از اقتصاد جهانی» ازسوی ایران ممانعت به عمل خواهند آورد و محسن رضایی در آخرین موضع‌گیری خود پس از اعلام «منطقه ممنوعه جدید» در تنگه هرمز اعلام کرده «تنگه هرمز تحت‌مدیریت ایران است» و جمهوری اسلامی «اجازه تداوم محاصره دریایی را نخواهد داد.»
آنچه همزمان با این موضع‌گیری‌های تندوتیز مقام‌های ارشد دوکشور علیه یکدیگر رقم خورد، اگرچه در حاشیه این مواضع صریح، کمتر موردتوجه قرار گرفت، احتمالا از اهمیتی بیشتر در شکل‌دهی به آینده روابط پرتنش تهران و واشنگتن برخوردار خواهد بود. آنهم در حالی که راشاتودی به نقل از «یک منبع سیاسی در تهران» از «ارسال پیشنهادهای تازه واشنگتن به تهران» خبر داده و درعین‌حال اعلام کرده که «ایران نیز شرایط خود را از طریق میانجی‌ها به آمریکا منتقل کرده است.»
به‌گفته این منبع سیاسی در تهران، «باوجود نقض‌های مکرر واشنگتن، تبادلات ازطریق میانجی‌ها ادامه دارد.» این رسانه روسی در حالی تاکید کرده «این تماس‌ها در بحبوحه تلاش‌های منطقه‌ای تازه برای احیای دیپلماسی پس از تشدید تنش‌های هفته گذشته بین آمریکا و ایران انجام می‌شود» که روز دوشنبه ماجد الانصاری، سخنگوی وزارت خارجه قطر گفته بود «دوحه چند ایده را مطرح کرده و در حال بررسی سناریوهای مختلف با هدف رسیدگی به نگرانی‌های هر دوطرف است.» خبری که همزمان اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت خارجه ایران نیز در نشست مطبوعاتی هفتگی خود آن را تایید کرد. ماجد الانصاری که در این رابطه با شبکه سی‌ان‌ان گفتوگو کرده، بااشاره به تلاش‌های دوحه برای «مهار بحران» و «ایجاد شرایط مذاکرات» به‌منظور دستیابی به یک «راه‌حل پایدار»، از «اراده سیاسی» و «راه‌حل‌های فنی» به‌عنوان دومانع اصلی برای رسیدن به توافق ایران و آمریکا نام برده، گفته است: «در حال بررسی سناریوهای متعدد هستیم تا اطمینان حاصل کنیم که نگرانی‌های هر دوطرف در مذاکرات موردتوجه قرار می‌گیرد.» این دیپلمات ارشد قطری همچنین بااشاره به «ایده‌های متعدد دوحه» ازجمله تلاش برای دستیابی به «یک یادداشت تفاهم» تازه میان ایران و آمریکا، از «مذاکره» به‌عنوان تنها راه‌حل عبور از شرایط بحرانی کنونی نام برده و اظهار داشته است که«تاکتیک‌های فشاری که هر دوطرف به‌کار می‌گیرند، درنهایت به بندهایی در یک توافق تبدیل خواهد شد.»
همچنین در ادامه این تلاش‌های دوحه برای حل‌وفصل اختلافات تهران و واشنگتن، روز گذشته محمد بن عبدالرحمن آل‌ثانی، نخست‌وزیر و وزیرخارجه قطر اعلام کرد که در سفر خود به پکن با وانگ یی، وزیرخارجه چین نیز در این رابطه گفتوگو کرده است. بنا بر گزارش الجزیره، وزیران‌خارجه قطر و چین در این دیدار بر لزوم تضمین امنیت و آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز تاکید کرده‌اند. نکته حائزاهمیت در سخنان وزیرخارجه قطر پس از این دیدار، آن بود که او صراحتا به نقش چین در ادامه میانجیگری میان ایران و آمریکا اشاره کرده است. آنهم در حالی که دیروز سخنگوی کرملین نیز به تشریح مواضع مسکو در این رابطه پرداخت و تاکید کرد که روسیه از تردد آزادانه کشتی‌های تجاری از تنگه هرمز حمایت می‌کند. دیمیتری پسکوف که در یک‌نشست مطبوعاتی پیش از برگزاری اجلاس بریکس در دهلی‌نو در این رابطه اظهارنظر می‌کرد، با ابراز تاسف نسبت به ادامه تنش و تشنج در تنگه‌هرمز اعلام کرد: «روسیه از مشارکت کشورهای مختلف در تقویت امنیت منطقه‌ای در خاور میانه، در صورتی که این کشورها حاضر به آن باشند، استقبال می‌کند.» همزمان فواد حسین، وزیر امورخارجه عراق نیز در جریان دیدار با یوسف رجی، همتای لبنانی خود در قاهره، نسبت به ادامه تنش‌ها در تنگه هرمز ابرازنگرانی کرده و خواستار ازسرگیری مذاکرات ایران و آمریکا شده است.
تحلیل علی بیگدلی درباره سرنوشت پرونده هسته‌ای و جنگ ایران و آمریکا
حال در شرایطی که به‌نظر می‌رسد قطعنامه تروئیکای اروپایی و آمریکا در نشست کنونی شورای‌حکام به‌تصویب خواهد رسید و پرونده ایران به شورای امنیت سازمان ملل ارجاع خواهد شد و نیز باتوجه به ابهاماتی که نسبت به توانایی چین و روسیه در ممانعت از تصویب آن قطعنامه تحریمی شورای‌امنیت مطرح است، پرسش اساسی این است که آیا ایران قادر خواهد بود پیش از آنکه کار به جای باریک برسد، به نوعی تفاهم با آژانس دست یابد و با فراهم کردن شرایط بازگشت بازرسان این نهاد ناظر بین‌المللی به تاسیسات هسته‌ای، به‌نحوی از در مصالحه با جامعه جهانی وارد شود یا خیر. پرسشی که علی بیگدلی، استاد دانشگاه و کارشناس ارشد روابط بین‌الملل، آن را عملا تنها راه‌حل واقعی و موثر برای ایران خوانده و معتقد است که در عین حال آمریکایی‌ها نیز از آنجا که نتوانسته‌اند حرف‌شان را ازطریق زور و جنگ به کرسی بنشانند، می‌دانند که باید به میز مذاکره و مصالحه با ایران بازگردند.
بیگدلی با تاکید بر اینکه از ماه‌ها پیش از آغاز نشست کنونی شورای حکام آژانس نیز این مساله قابل‌پیش‌بینی بود که تروئیکای اروپایی با همکاری آمریکایی‌ها دست به کار می‌شوند تا با تصویب قطعنامه‌ای علیه ایران، فشار بر جمهوری اسلامی را تشدید کنند، به «جهان‌صنعت» می‌گوید: «ما باید ترجیحا پیش از رای‌گیری در نشست کنونی شورای‌حکام آژانس و در غیر این صورت، پیش از برگزاری نشست آتی شورای امنیت، با فعال کردن سازوکارهای دیپلماتیک، با آژانس به تفاهم برسیم و زمینه بازگشت بازرسان این نهاد ناظر بین‌المللی به تاسیسات هسته‌ای را فراهم کنیم.» او بااشاره به ابهاماتی که در بحث حق وتوی چین و روسیه در نشست آتی شورای‌امنیت مطرح است، استدلال می‌کند که حتی همین احتمال اندک که چین و روسیه باتوجه به وضعیت اسنپ‌بک، احیانا قادر به استفاده از حق وتوی خود به‌نفع ایران نباشند، کافی است تا ما مانع از ارجاع پرونده هسته‌ای به شورای‌امنیت شویم، چراکه به‌باور او، «در صورت تصویب قطعنامه شورای‌امنیت علیه ایران و قرارگرفتن کشور ذیل فصل هفتم شورای‌امنیت، هم سطح تحریم‌های اقتصادی به‌طرزی چشمگیر افزایش می‌یابد و هم کشور حتی بیش از آنچه هم‌اکنون درحال تجربه آن هستیم، با شرایط امنیتی مواجه خواهد شد.»
تفاوت غیرقابل‌انکار ایران و کره‌شمالی و خطرات خروج از NPT
این استاد دانشگاه همچنین بااشاره به مواضع اخیر سخنگوی دستگاه دیپلماسی جمهوری اسلامی درخصوص احتمال تصویب قطعنامه تروئیکای‌اروپایی و آمریکا در نشست شورای حکام آژانس گفت: «آقای بقائی البته به‌صراحت صحبتی از اینکه واکنش متقابل ایران چه خواهد بود، صحبت نکرده اما طبیعتا وقتی چنین موضعی اتخاذ می‌شود، احتمالا منظور خروج از NPT است که شدیدا به ضرر ایران است و ما را کاملا در انزوای جهانی قرار می‌دهد.»
او بااشاره به تفاوت وضعیت ایران و کره‌شمالی می‌گوید: «باتوجه به تفاوت‌های گسترده ژئوپلیتیک ایران و کره‌شمالی، طبیعتا اگر ما از NPT خارج شویم، وضعیت متفاوتی با کره‌شمالی خواهیم داشت. چراکه ایران موقعیت خاصی در منطقه دارد، همسایگان و کشورهای مجاور پرشماری پیرامون ایران هستند و اگر تحریم‌های شورای‌امنیت علیه ما تصویب شود و ذیل فصل هفتم شورای امنیت قرار بگیریم، همه کشورهای جهان ناگزیر به پذیرش شرایط تحریمی علیه ما خواهند بود و اوضاع‌مان به‌شدت خطرناک خواهد شد.»
این کارشناس‌ارشد روابط بین‌الملل همچنین بااشاره به مواضع تندوتیز دبیر شورای‌عالی امنیت ملی تاکید کرد که فارغ از اینکه صحبت‌های آقای رضایی هنوز ازسوی طرف مقابل و سنتکام تایید نشده اما به‌هرحال این خط‌ونشان کشیدن‌ها، ما در وضعیت برگشت‌ناپذیری قرار می‌دهد.»
آخرین روزنه امید ایران و آمریکا بازگشت به مذاکره
اما در شرایطی که همزمان با ادامه تلاش‌های پاکستان و قطر به‌عنوان دومیانجی اصلی مذاکرات ایران و آمریکا، اخباری درخصوص فعال شدن برخی از دیگر کشورها نیز مخابره شده و ازجمله در روزهای گذشته، همچنین اخبار غیررسمی و تاییدنشده‌ای درخصوص تلاش‌های مسکو و به‌ویژه پکن دراین‌راستا منتشر شده، بیگدلی معتقد است احیای ابزارهای دیپلماتیک و ازسرگیری مذاکرات تنها راه برون‌رفت ایران از بحران کنونی است. او در عین حال بااشاره به برخورد سرد شی جین پینگ، رییس‌جمهور چین در جریان دیدار غیررسمی هفته گذشته با مسعود پزشکیان در حاشیه اجلاس سران شانگهای، تاکید کرد که «به‌نظر می‌رسد چینی‌ها چندان از این اوضاع و رفتار ایران رضایت ندارند.» بیگدلی همچنین با نظر به اینکه رییس‌جمهور چین در آینده نزدیک راهی واشنگتن خواهد شد، گفت: «حجم عظیم مراودات پکن و واشنگتن، باعث شده که چینی‌ها ناگزیر کمی از ما دور شوند.
با این حال کماکان می‌توان به دیپلماسی پنهانی میان تهران و پکن امیدوار بود.» این استاد دانشگاه با تاکید بر اینکه ترامپ نیز چاره‌ای جز پایان دادن به جنگ ازطریق مذاکره و دیپلماسی ندارد، گفت: «تفاهمنامه اسلام‌آباد کماکان می‌تواند مبنای مذاکرات تازه باشد. البته طبیعتا اگر توافقی حاصل شود، مشابه آن تفاهمنامه 14بندی نخواهد بود اما بهتر است فعلا درباره جزئیات صحبت نکنیم.» بیگدلی در پایان تصریح کرد: «شخصا کماکان به حل‌وفصل اختلافات ازطریق مذاکره امیدوارم، چراکه اولا هیچ‌یک از دوطرف این جنگ خانمان‌سوز، قادر به دستیابی به پیروزی کامل در جنگ نیستند و باید به مذاکره بازگردند. ثانیا وقتی تنش افزایش می‌یابد و مسیر تنش راهگشا نباشد، ناگزیر طرفین تنش به‌سمت مذاکره می‌روند.»
عباس عراقچی در گفتوگو با وزیر امور خارجه ژاپن:
راه‌حل ساده است؛ بازگشت آمریکا به تفاهمنامه اسلام‌آباد
جهان صنعت – عباس عراقچی، وزیر امورخارجه ایران و توشیمیتسو موتگی، وزیر امورخارجه ژاپن درباره موضوعات دوجانبه و آخرین تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی گفتوگو و تبادل‌نظر کردند. عراقچی در این گفتوگو، مسوولیت وضعیت تنش کنونی در منطقه را متوجه نقض تاسف‌بار تعهدات آمریکا در چارچوب تفاهمنامه اسلام‌آباد دانست و تصریح کرد «راه‌حل ساده است؛ بازگشت و پایبندی طرف آمریکایی به تعهدات و امضای خود در تفاهمنامه اسلام‌آباد، زمینه را برای بازگشت به وضعیت عادی فراهم خواهد کرد.» وزیر امور خارجه ایران همچنین با تشریح آخرین وضعیت مذاکرات ایران و عمان درباره تنگه هرمز، از پیشرفت قابل‌توجه گفت‌وگوهای دوکشور برای تعیین یک مسیر موقت تردد در تنگه خبر داد و بر تداوم رایزنی‌ها میان دوکشور برای توافق درباره سازوکارهای آتی مدیریت تنگه هرمز تاکید کرد. وزیر امورخارجه ژاپن نیز با ابراز نگرانی از تشدید تنش‌ها در منطقه، بر ضرورت تداوم رایزنی‌ها و هماهنگی‌های دیپلماتیک میان کشورهای منطقه و کشورهای ذی‌نفع با هدف برقراری امنیت در منطقه و تردد آزاد و ایمن در تنگه هرمز تاکید کرد. وزیران امورخارجه ایران و ژاپن همچنین درخصوص پیگیری برخی موضوعات دوجانبه و کنسولی توافق کردند.
