توریسم در انتظار فورسماژور
نادر نینوایی– صنعت گردشگری ایران در یکسال گذشته یکی از پرچالشترین دورههای خود را تجربهکرده؛ دورهای که با انباشت بحرانهای سیاسی، امنیتی و بینالمللی اینصنعت را بهحاشیه رکودی عمیق و فرساینده سوق داده است. بالاگرفتن تنشها میان ایران و غرب بر سر پرونده هستهای، وقوع جنگ ۱۲روزه با اسرائیل، اعتراضات دیماه در داخل کشور و درنهایت تشدید آرایش نظامی آمریکا در منطقه همراه با تهدیدهای مستقیم دونالد ترامپ و هشدارهای مکرر سفر بهایران مجموعهای از عوامل را رقم زده که بازار گردشگری کشور را بهشدت تحت تاثیر قرار داده است.
در چنینفضایی گردشگری ایران بهویژه در بخش گردشگری ورودی بیشاز هر زمان دیگری آسیبپذیر شده و فعالان اینحوزه از «رکود عمیق»، «لغو گسترده تورها» و «بلاتکلیفی تعهدات بینالمللی» سخن میگویند. شرایطی که بهباور بسیاری از کارشناسان اگر با تصمیمات فوری حمایتی ازسوی دولت همراه نشود میتواند بهچالشی جدی برای فعالان صنعت گردشگری کشور بدل شود.
درخواست رسمی برای اعلام وضعیت اضطراری گردشگری
در واکنش بهاینشرایط کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی ایران اخیرا از دولت درخواست کرده که وضعیت «اضطراری» یا «فورسماژور» گردشگری را بهطور رسمی اعلام کند؛ درخواستی که هدف اصلی آن جلوگیری از تحمیل خسارتهای حقوقی و مالی سنگین بهدفاتر گردشگری ایران درقبال شرکای خارجی است. سیدمصطفی موسوی، رییس کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی ایران با تاکید بر بحرانیشدن وضعیت گردشگری ورودی و حتی گردشگری داخلی کشور اعلام کرده که تداوم شرایط فعلی بدون حمایتهای حقوقی و حاکمیتی میتواند بهورشکستگی گسترده دفاتر خدمات مسافرتی منجر شود.
بهگفته موسوی، دفاتر فعال در حوزه گردشگری ورودی ماهها و حتی گاه بیشاز یکسال پیشاز اجرای تورها با آژانسها و توراپراتورهای خارجی قرارداد امضا کردند؛ قراردادهایی که شامل تعهدات مالی مشخص، رزرو هتل، تامین حملونقل، خدمات راهنمایی گردشگری و سایر خدمات جانبی است و در شرایط عادی اجرای آنها بدون مشکل انجام میشود.
تورهای ورودی در بنبست تعهدات بینالمللی
رییس کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی ایران با اشاره بههمین قراردادها میگوید: دفاتر ایرانی در زمان انعقاد قراردادها براساس شرایط عادی و با فرض ثبات نسبی فضای سیاسی و امنیتی کشور اقدام کردند اما اکنون با تغییر ناگهانی شرایط و افزایش ریسک سفر بهایران اجرای اینتعهدات عملا با چالش جدی مواجه شده است. او تاکید میکند که در فضایی که تهدیدهای خارجی تشدید شده هشدارهای رسمی سفر علیه ایران صادر میشود و حتی بحث احتمال درگیری نظامی در رسانههای بینالمللی مطرح است نمیتوان از بخش خصوصی انتظار داشت تمام تعهدات گذشته را دقیقا مانند شرایط عادی اجرا کند. موسوی معتقد است که عدم درک اینواقعیت ازسوی نهادهای تصمیمگیر میتواند پیامدهای جبرانناپذیری برای فعالان گردشگری داشته باشد چراکه درصورت لغو تورها دفاتر ایرانی نهتنها باید پاسخگوی شرکای خارجی خود باشند بلکه ممکن است با دعاوی حقوقی و درخواست غرامت نیز روبهرو شوند.
هشدارهای سفر و ضربه به اعتماد بازار
یکیاز مهمترین عوامل تشدیدکننده بحران گردشگری ایران در ماههای اخیر موج جدید هشدارهای سفر ازسوی کشورهای مختلف بوده است. براساس اعلام رییس کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی ایران، بیشاز ۲۰کشور در هفتهها و ماههای اخیر هشدار سفر بهایران صادر کرده یا سطح هشدارهای قبلی خود را افزایش دادند.
اینهشدارها حتی در مواردی که منجر بهممنوعیت رسمی سفر نشدند تاثیر مستقیمی بر تصمیم گردشگران خارجی داشته و باعث شده بسیاری از تورها در مرحله فروش یا پیشفروش متوقف شوند. افزون بر این اخبار منتشر شده در برخی رسانههای خارجی درباره تخلیه برخی سفارتخانههای خارجی از ایران نیز سیگنال منفی دیگری بهبازار گردشگری ارسال کرده است. موسوی با اشاره بهشرایط داخلی کشور نیز میگوید: قطع کامل اینترنت برای مدت سههفته در مقطعی از زمان ارتباط دفاتر مسافرتی ایران با شرکای خارجی را بهطور کامل مختل کرد. در نتیجه بسیاری از آژانسها حتی امکان اطلاعرسانی شفاف درباره وضعیت سفر بهایران را نداشتند و اینموضوع بهسردرگمی و بیاعتمادی بیشتر منجر شد.
فشار دوگانه بر دفاتر خدمات مسافرتی
بهگفته فعالان گردشگری، دفاتر خدمات مسافرتی ایران درشرایط کنونی با یکفشار دوگانه روبهرو هستند: از یکسو شرکای خارجی آنها بهدلیل لغو تورها خواستار دریافت غرامت یا جریمههای قراردادی هستند و ازسوی دیگر هتلها، شرکتهای حملونقل و سایر تاسیسات گردشگری داخلی نیز بابت کنسلشدن رزروها و قراردادهای منعقدشده مطالبات مالی خود را مطرح میکنند.
رییس کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی ایران در اینباره میگوید: دفاتر مسافرتی باید همزمان زیان شرکای خارجی و خسارت تاسیسات داخلی را جبران کنند درحالیکه لغو تورها نه بهدلیل سوءمدیریت یا قصور آنها بلکه بهعلت شرایط کلان سیاسی و امنیتی کشور رخ داده است.
او تاکید میکند که تداوم اینوضعیت بسیاری از دفاتر گردشگری بهویژه آنهایی که تمرکز اصلیشان بر گردشگری ورودی بوده را در معرض ورشکستگی قرار داده؛ دفاتری که طی سالهای گذشته برای حفظ ارتباطات بینالمللی و معرفی ایران بهعنوان مقصدی امن و جذاب تلاش کردند.
فورسماژور؛ مفهومی حقوقی با پیامدهای اقتصادی
در چنینشرایطی اعلام رسمی وضعیت «فورسماژور» یا «اضطراری» گردشگری بهعنوان یکراهکار حقوقی بیشاز پیش مورد توجه فعالان اینحوزه قرار گرفته است. فورسماژور در حقوق قراردادها بهشرایطی اطلاق میشود که وقوع آن خارج از اراده دوطرف بوده و اجرای تعهدات را غیرممکن یا بسیار دشوار میکند. بهباور سیدمصطفی موسوی، اعلام فورسماژور در گردشگری ایران میتواند بهدفاتر خدمات مسافرتی اینامکان را بدهد که بدون پرداخت جریمههای سنگین تعهدات خود را بهتعویق بیندازند، قراردادها را بازنگری کنند یا در مواردی از اجرای آنها معاف شوند. او هشدار میدهد که درصورت عدم شناسایی رسمی اینوضعیت دفاتر ایرانی ناچار خواهند بود خسارت کنسلی تورها را بهطرفهای خارجی پرداخت کنند آنهم در شرایطی که لغو تورها کاملا خارج از اختیار آنها بوده است.
مطالبهای از دولت و وزارت میراثفرهنگی
رییس کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی ایران درکنار سایر فعالان بخش خصوصی از دولت و بهویژه وزارت میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خواست که با درک شرایط حساس فعلی هرچهسریعتر تصمیمی حمایتی و شفاف در اینزمینه اتخاذ کنند.
بهگفته موسوی، اعلام وضعیت اضطراری گردشگری نهتنها اقدامی حمایتی از بخش خصوصی محسوب میشود بلکه میتواند از فروپاشی کوتاهمدت زیرساختهای گردشگری ورودی کشور جلوگیری کند؛ زیرساختهایی که احیای دوباره آنها درصورت نابودی بهسالها زمان و هزینههای سنگین نیاز خواهد داشت. او بهپیامدهای بلندمدت تعلل در تصمیمگیری اشاره کرده و میگوید که بیتوجهی بهاینمطالبه میتواند اعتبار بینالمللی گردشگری ایران را بیشازپیش تضعیف کرده و بازگشت بهبازارهای هدف را در آینده دشوارتر کند.
آیندهای مبهم برای گردشگری ایران
کارشناسان گردشگری بر اینباورند که صنعت گردشگری ایران در مقطع حساسی قرار گرفته؛ مقطعی که تصمیمات امروز میتواند سرنوشت اینصنعت را برای سالهای آینده رقم بزند. درشرایطیکه خطر تشدید تنشها همچنان وجود دارد و فضای روانی بازارهای بینالمللی علیه سفر بهایران شکل گرفته حمایت حقوقی و سیاستی از فعالان گردشگری بیشاز هرزمان دیگری اهمیت دارد.
اعلام فورسماژور یا وضعیت اضطراری گردشگری اگرچه بهتنهایی نمیتواند همه مشکلات اینصنعت را حل کند اما میتواند بهعنوان یکاقدام فوری از گسترش خسارتها جلوگیری کرده و فرصتی برای بازسازی تدریجی اعتماد فراهم آورد.
درغیر اینصورت آنگونه که فعالان بخش خصوصی هشدار میدهند گردشگری ایران ممکن است با موج جدیدی از تعطیلی دفاتر، بیکاری نیروهای متخصص و خروج تدریجی از بازارهای بینالمللی مواجه شود؛ وضعیتی که ترمیم آن حتی در صورت بهبود شرایط سیاسی آسان نخواهد بود.
