توریسم ایران زیر سایه تحریم
نادر نینوایی– تحریم‌های تازه ایالات‌متحده علیه صنعت هوانوردی ایران در حالی وارد مرحله اجرایی شده که شبکه پروازی کشور پیش از این نیز زیر فشار تحریم‌های چندساله محدودیت‌های ناشی از جنگ و خروج بسیاری از شرکت‌های هواپیمایی خارجی از ایران قرار داشت. اکنون با هدف قرارگرفتن ۲۷شرکت هواپیمایی باقی‌مانده ایران در فهرست تحریم‌های آمریکا و افزایش خطر تحریم ثانویه برای شرکت‌ها و فرودگاه‌هایی که به‌هواپیماهای ایرانی خدمات می‌دهند دامنه بحران از شرکت‌های هواپیمایی فراتر رفته و مستقیما به‌امکان سفر شهروندان و فعالیت صنعت گردشگری رسیده است.
وزارت خزانه‌داری آمریکا روز هشتم سپتامبر اعلام کرد ۲۷شرکت هواپیمایی ایرانی را تحریم کرده است. همزمان شرکت‌ها و واسطه‌هایی در کشورهای مختلف که در زمینه خدمات، سوخت‌رسانی، فروش بلیت و پشتیبانی از ناوگان ایرانی فعالیت می‌کنند نیز هدف تحریم قرار گرفتند.
اهمیت این اقدام برای صنعت گردشگری از آنجا بیشتر می‌شود که تحریم‌ها صرفا متوجه خود شرکت هواپیمایی نیست. براساس هشدار مقام‌های آمریکایی، فرودگاه‌ها، شرکت‌های سوخت‌رسان، ارائه‌دهندگان خدمات زمینی و مجموعه‌هایی که با ایرلاین‌های ایرانی همکاری کنند نیز ممکن است در معرض محدودیت‌های ثانویه و قطع دسترسی به‌نظام مالی آمریکا قرار گیرند. به‌این ترتیب پرواز ایرانی حتی اگر از نظر فنی امکان انجام داشته باشد ممکن است در مقصد با مشکل سوخت‌گیری، خدمات فرودگاهی یا امور مالی روبه‌رو شود.
تحریم از روی کاغذ به‌باند فرودگاه رسید
مرحله جدید تحریم‌ها زمانی ملموس‌تر شد که شماری از کشورهای همسایه ارائه خدمات به‌هواپیماهای ایرانی را محدود یا متوقف کردند. امارات متحده عربی، عمان، عراق، جمهوری آذربایجان و گرجستان در مقاطع مختلف دسترسی ایرلاین‌های ایرانی به‌فرودگاه یا مسیرهای هوایی خود را محدود کرده‌اند. امارات نیز از ۲۴سپتامبر تعلیق پروازهای شرکت‌های هواپیمایی ایرانی به‌این کشور و بالعکس را اعلام کرد.
در عراق نیز روند محدودیت‌ها تشدید شده است. در ابتدا قرار بود پروازهای بغداد متوقف و برخی پروازها به‌نجف منتقل شوند اما در ادامه چهار فرودگاه بغداد، نجف، اربیل و سلیمانیه پروازهای ایران را متوقف کردند. الجزیره به‌نقل از یک کارمند یک شرکت هواپیمایی ایرانی در نجف گزارش داده که پیش از توقف پروازها شرکت‌های ایرانی دست‌کم حدود ۲۰پرواز روزانه در نجف داشتند.
در نتیجه مسیری که سال‌ها یکی از مهم‌ترین شریان‌های سفر خارجی ایرانیان بود، اکنون با محدودیت‌های فزاینده مواجه شده است. ترکیه و ارمنستان نیز به‌مسیرهای زمینی مهمی برای مسافرانی تبدیل شده‌اند که همچنان قصد دارند از طریق پروازهای خارجی خود را به‌مقصد نهایی برسانند. در روزهای اخیر ازدحام در برخی مرزهای زمینی ایران و ترکیه گزارش شده و افزایش تقاضا حتی به‌رشد شدید قیمت بلیت اتوبوس در بازار غیررسمی منجر شده است. الجزیره گزارش داده که بلیت اتوبوس ایران به‌ترکیه در برخی موارد تا چهاربرابر قیمت معمول معامله شده است.
این شرایط نشان می‌دهد اثر تحریم هوایی تنها در جدول پروازهای لغوشده دیده نمی‌شود بلکه مسافر را از هواپیما به‌جاده منتقل می‌کند، زمان سفر را افزایش می‌دهد و هزینه‌ای مضاعف بر خانوارهایی تحمیل می‌کند که برای تحصیل، کار، دیدار با خانواده یا ادامه مسیر خود به‌پروازهای خارجی وابسته هستند.
گردشگری؛ قربانی ۲طرف ماجرا
در چنین شرایطی فعالان گردشگری معتقدند صنعت سفر ایران تنها با یک مشکل خارجی مواجه نیست و مجموعه‌ای از محدودیت‌های داخلی نیز بر شدت بحران افزوده است.
حرمت‌الله رفیعی، رییس انجمن صنفی دفاتر خدمات مسافرتی در گفت‌وگویی وضعیت فعلی گردشگری ایران را بی‌سابقه توصیف کرده و گفته است: امروز بدترین شرایط ممکن در طول تاریخ گردشگری ایران را داریم یعنی حتی در دوران جنگ هشت‌ساله و کرونا هم اینگونه نبوده است.
او با اشاره به‌روند چند سال اخیر معتقد است از سال۱۳۹۸ به‌بعد گردشگری ایران با مجموعه‌ای از بحران‌های داخلی و خارجی روبه‌رو بوده است. به‌گفته رفیعی بخشی از این مشکلات به‌عوامل بیرونی و بخشی دیگر به‌سیاستگذاری و مدیریت داخلی بازمی‌گردد و نتیجه آن فشار همزمان بر فعالان صنعت سفر است.
رفیعی در تشریح وضعیت موجود می‌گوید: ما اساسا در محاصره تحریم‌های داخلی و خارجی گردشگری هستیم و سفر قربانی سیاست و قربانی سوءمدیریت شده است.
این اظهارات در شرایطی مطرح می‌شود که ظرفیت بین‌المللی هوانوردی ایران پیش از آخرین دور تحریم‌ها نیز به‌شدت کاهش یافته بود. براساس داده‌های شرکت تحلیل هوانوردی Cirium که الجزیره به‌آن استناد کرده ظرفیت پروازهای بین‌المللی ایران در آگوست۲۰۲۶ نسبت‌به آگوست سال قبل ۴۹درصد کاهش داشته است. الجزیره گزارش داده که پس از اعمال محدودیت‌های جدید تنها تعداد محدودی از مسیرهای بین‌المللی شرکت‌های ایرانی باقی مانده است.
به این ترتیب مساله فقط کاهش تعداد پروازها نیست؛ کاهش ظرفیت حمل‌ونقل هوایی به‌معنای کوچک‌ترشدن بازار گردشگری، کاهش فروش دفاتر خدمات مسافرتی، کاهش سفرهای ورودی و خروجی و فشار بر مجموعه‌ای از کسب‌وکارهای وابسته به‌گردشگری است.
وقتی دفتر خدمات مسافرتی هم قربانی می‌شود
صنعت گردشگری زنجیره‌ای گسترده از کسب‌وکارهاست؛ از آژانس‌های مسافرتی و شرکت‌های تورگردان گرفته تا هتل‌ها، راهنمایان گردشگری، حمل‌ونقل، مراکز اقامتی، رستوران‌ها، فروشندگان صنایع‌دستی و مجموعه‌های فرهنگی. هرچه سفر دشوارتر و گران‌تر شود آثار آن نیز به‌صورت زنجیره‌ای در این بخش‌ها ظاهر خواهد شد.
رفیعی با انتقاد از شرایط داخلی فعالیت دفاتر خدمات مسافرتی از فشار دستگاه‌های بیمه‌ای، مالیاتی و بانکی سخن گفته و تاکید کرده که فعالان این صنعت لزوما به‌دنبال کمک بلاعوض نیستند. او درباره جلسه‌ای که با رییس‌جمهور داشته گفته است: حقیقتا نمی‌خواهیم دستمان را بگیرید. پای ما را که گرفتید رها کنید و بگذارید کارمان را انجام بدهیم.
از نگاه این فعال گردشگری مشکل اصلی در شرایط فعلی فقط نبود مسافر یا کاهش پرواز نیست بلکه فعال اقتصادی همزمان با مجموعه‌ای از موانع اداری و مالی مواجه است. این مساله به‌ویژه برای بنگاه‌های کوچک اهمیت دارد؛ مجموعه‌هایی که درصورت کاهش درآمد، توان محدودی برای تحمل هزینه‌های ثابت و ادامه فعالیت دارند. رفیعی معتقد است بخشی از فعالان گردشگری که می‌توانستند به‌عنوان بنگاه‌های کوچک اقتصادی روی پای خود بایستند به‌دلیل شرایط موجود از چرخه فعالیت خارج شده و درنهایت برای ادامه حیات به‌حمایت‌های دولتی نیازمند شدند.
مقایسه با ترکیه؛ یک بازار و ۲مسیر
رییس انجمن صنفی دفاتر خدمات مسافرتی برای نشان‌دادن فاصله میان ظرفیت گردشگری ایران و برخی کشورهای منطقه به‌ترکیه اشاره کرده است.
به‌گفته رفیعی، ترکیه در سال‌های اخیر توانسته گردشگری را به‌یکی از موتورهای مهم اقتصاد خود تبدیل کند. او با اشاره به‌رشد ورود گردشگران به‌ترکیه شرایط این کشور را با وضعیت ایران مقایسه کرده و تاکید دارد که صنعت گردشگری در کشورهای مختلف درکنار سایر بخش‌ها سهم قابل‌توجهی در گردش اقتصاد دارد.
البته مقایسه ایران و ترکیه تنها به‌تعداد گردشگران ورودی محدود نمی‌شود. ترکیه در سال‌های اخیر توانسته شبکه گسترده‌ای از پروازهای بین‌المللی، زیرساخت‌های اقامتی و خدمات گردشگری و ارتباطات حمل‌ونقلی خود را توسعه دهد. همین شبکه باعث شده گردشگر بین‌المللی بتواند از ترکیه به‌عنوان مقصد یا نقطه اتصال به‌سایر کشورها استفاده کند درحالی‌که ایران در نتیجه تحریم‌ها و محدودیت‌های پروازی بخش قابل‌توجهی از این مزیت را از دست داده است.
گردشگری در تنگنای تحریم و جنگ
مشکل هوانوردی ایران در شرایط فعلی جدا از فضای کلی جنگ و تحریم قابل بررسی نیست. شرکت‌های هواپیمایی خارجی نیز در ماه‌های اخیر بخش قابل‌توجهی از پروازهای خود به‌ایران را متوقف کردند. الجزیره گزارش داده که شرکت‌هایی مانند ترکیش ایرلاینز، قطر ایرویز، امارات و لوفت‌هانزا در مقاطع مختلف فعالیت خود در ایران را متوقف یا محدود کردند و برخی مسیرها نیز همچنان با چشم‌انداز نامطمئن مواجهند.
ازسوی‌دیگر محدودیت پروازها فقط مسافر عادی را تحت تاثیر قرار نمی‌دهد. بخشی از کالاها و اقلام وارداتی ایران نیز ازطریق هوایی جابه‌جا می‌شوند و اختلال در این مسیر می‌تواند هزینه حمل‌ونقل را افزایش دهد. گزارش الجزیره به‌نگرانی‌هایی درباره ورود برخی اقلام پزشکی از مسیر هوایی اشاره کرده است. درشرایطی‌که مسیرهای دریایی و زمینی نیز با محدودیت‌های ناشی از جنگ و تحریم مواجهند کوچک‌شدن ظرفیت حمل‌ونقل هوایی می‌تواند فشار بیشتری بر زنجیره تامین وارد کند.
در حوزه گردشگری نیز پیامدها از مسافر خارجی فراتر می‌رود. ایرانیانی که برای شرکت در آزمون‌های بین‌المللی، تحصیل، کار یا دیدار خانواده نیازمند سفر خارجی هستند اکنون با مسیرهای طولانی‌تر و هزینه‌های بیشتر مواجه شدند. بخشی از آزمون‌های بین‌المللی نیز به‌دلیل تحریم‌ها امکان برگزاری در ایران ندارند و متقاضیان ناچارند برای شرکت در آنها به‌کشورهای دیگر سفر کنند.
آیا گردشگری توان بازگشت دارد؟
رفیعی باوجود توصیف شرایط موجود به‌عنوان بدترین وضعیت تاریخی گردشگری ایران معتقد است درصورت برداشته‌شدن بخشی از موانع داخلی امکان احیای قابل‌توجه این صنعت وجود دارد.
او تاکید کرده که انتظار فعالان گردشگری لزوما دریافت بخشودگی یا کمک مالی نیست و خواسته اصلی آنها فراهم‌شدن امکان فعالیت عادی اقتصادی است. رفیعی در همین زمینه گفته اگر دستگاه‌هایی که به‌تعبیر او دست‌وپای صنعت گردشگری را بستند محدودیت‌های خود را کاهش دهند ۸۰درصد گردشگری مجدد احیا خواهد شد.
در پس این اظهارنظر یک واقعیت اقتصادی قابل مشاهده وجود دارد و آن اینکه گردشگری برای فعالیت به‌زنجیره‌ای از ارتباطات نیاز دارد و اختلال در هر حلقه می‌تواند حلقه‌های دیگر را نیز تحت تاثیر قرار دهد.
در چنین شرایطی مساله گردشگری ایران به‌کمبود گردشگر یا کاهش فروش بلیت محدود نمی‌شود. صنعت سفر با مجموعه‌ای از محدودیت‌های به‌هم‌پیوسته مواجه است؛ از ناوگان و قطعات هواپیما و دسترسی به‌فرودگاه‌های خارجی گرفته تا نظام پرداخت، هزینه سفر، مرزهای زمینی و توان مالی بنگاه‌های گردشگری.
رفیعی می‌گوید گردشگری ایران در شرایطی قرار گرفته که حتی تجربه جنگ هشت‌ساله و همه‌گیری کرونا نیز به‌اندازه امروز آن را تحت فشار قرار نداده بود.
درنهایت کاهش محسوس ظرفیت پروازهای بین‌المللی و گسترش محدودیت‌های منطقه‌ای نشان می‌دهد بحران حمل‌ونقل هوایی اکنون به‌یکی از مسائل تعیین‌کننده صنعت گردشگری تبدیل شده است. برای صنعتی که بخش مهمی از حیات آن به‌امکان جابه‌جایی مردم وابسته بوده بسته‌ترشدن آسمان می‌تواند به‌معنای کوچک‌ترشدن بازار، افزایش هزینه سفر، فشار بر کسب‌وکارهای کوچک و دشوارترشدن ارتباط ایران با بازار جهانی گردشگری باشد.
