تهران و واشنگتن در انتظار نرمش طرف مقابل
جهان صنعت – فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت از دریافت پیشنهاد طرف آمریکایی ازطریق میانجی قطری خبر داد که اگرچه در فضای رسمی و رسانه‌ای داخل کشور از آن به‌عنوان پاسخ ایالات‌متحده به طرح پیشنهادی ایران یا همان طرحی که به «طرح هفت‌روزه ایران» شناخته می‌شود، نام برده شده اما با نگاهی به آنچه رسانه‌های بین‌المللی در این رابطه منتشر کرده‌اند، به‌نظر می‌رسد آنچه آمریکا ازطریق قطر به ایران ارسال کرده، فراتر از یک پاسخ ساده مثبت یا منفی به طرح پیشنهادی ایران است و در واقع این بسته پیشنهادی شامل شروط و اولویت‌های ایالات‌متحده برای مذاکره با جمهوری اسلامی است. این در حالی است که تهران پیشتر پیشنهاد داده بود که در یک روند هفت‌روزه، ابتدا خصومت‌ها و محاصره دریایی پایان یابد، تحریم‌های نفتی تعلیق شود و بخشی از دارایی‌های ایران آزاد شود؛ سپس در روز ششم، تنگه هرمز بازگشایی و از روز هفتم مذاکرات هسته‌ای آغاز شود. روندی که طی آن همچنین قرار است درباره بازگشت بازرسان آژانس و بازرسی از سایت‌های آسیب‌دیده و ذخایر اورانیوم نیز گفت‌وگو شود. پیشنهادی که اگرچه از آن به‌عنوان پیشنهاد تازه ایران نام برده شده اما در عمل تنها تفاوت آن با آنچه در «تفاهمنامه اسلام‌آباد» به امضای روسای‌جمهور ایران و آمریکا رسید، صرفا کوتاه‌شدن فاصله زمانی آغاز مذاکرات هسته‌ای از ۶۰ روز به هفت‌روز است.
واکنش آمریکا به طرح پیشنهادی ایران؛ تاکید ترامپ بر اولویت‌های هسته‌ای
با این همه فاطمه مهاجرانی که روز گذشته در گفت‌وگویی کوتاه با ایرنا در این رابطه توضیح می‌داد، بااشاره به گزارشی که عباس عراقچی در جریان نشست روز گذشته هیات‌دولت ارائه کرده و بدین ترتیب درباره سفر خود به نیویورک و مجموعه دیدارهای انجام‌شده ازجمله ارائه شروط ایران برای بازگشایی تنگه هرمز به رییس‌جمهور و هیات‌وزیران گزارش داده، گفته «در جلسه روز چهارشنبه هیات‌دولت، پیشنهاد طرف آمریکایی توسط آقای عراقچی به رییس‌جمهور ارائه شد» اما آنطورکه پایگاه خبری اکسیوس به‌نقل از مقام‌های ارشد آمریکایی گزارش داده، کاخ سفید بر گنجاندن فوری امتیازات هسته‌ای اصرار دارد و تاکید می‌کند که «هیچ توافقی بدون رسیدگی به موضوع هسته‌ای در کار نخواهد بود.» رویکردی که ازسوی برخی منابع رسانه‌ای دیگر ازجمله رویترز و پولیتکو نیز موردتاکید قرار گرفته و به‌نظر می‌رسد، پاسخ ایالات‌متحده به طرح پیشنهادی ایران، نه‌فقط یک پاسخ آری یا نه بلکه خود پیشنهادی تازه با تاکید بر اولویت‌های خاص آمریکایی‌هاست. بدین‌ترتیب به‌نظر می‌رسد دولت دونالد ترامپ «مهار توان اتمی جمهوری اسلامی» را درازای «رفع فشارهای مالی و اقتصادی» به‌عنوان محور اصلی دستیابی به یک توافق تعریف کرده و بر آن اصرار دارد. موضعی که رییس‌جمهور آمریکا در چند روز گذشته به‌صراحت درباره آن اظهارنظر کرده و با طرح این ادعا که «ایران در وضعیت بسیار بدی است» و دیر یا زود «تسلیم» خواهد شد، بار دیگر بر هدف اصلی خود مبنی بر «جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای» تاکید کرده است. آن‌هم درحالی‌که به‌باور رییس‌جمهور ایالات‌متحده، نیروهای مسلح آمریکایی «طی چند روز گذشته بیش از هر زمان دیگری در تاریخ، از تنگه هرمز نفت خارج کرده‌اند» و میزان نفتی که از خلیج‌فارس و تنگه هرمز عبور کرده «حتی بیشتر از دوران خیلی قبل‌تر و زمانی است که آمریکا برای متوقف کردن سلاح هسته‌ای وارد جنگ شده است.»
بدین‌ترتیب آنطورکه گزارش‌های اکسیوس و پولیتیکو نیز نشان میدهد، واشنگتن خواهان دریافت امتیازهای هسته‌ای پیش از برداشتن اهرم‌های فشار است؛ امتیازهایی گسترده و متنوع که «توقف غنی‌سازی جدید»، «تعیین‌تکلیف ذخایر اورانیوم غنی‌شده»، «نظارت آژانس بر تاسیسات و ذخایر»، «تضمین درباره سانتریفیوژها» و البته «جلوگیری از تکرار بحران در تنگه هرمز» ازجمله آنهاست. نکته‌ای که در گزارش این دو رسانه، ازسوی برخی مقام‌های کاخ سفید نیز موردتاکید قرار گرفته و مشخصا یک مقام آمریکایی گفته است «هیچ توافقی بدون رسیدگی به مساله هسته‌ای امکان‌پذیر نیست.»
بن‌بست در مذاکرات؛ اختلاف هم در میزان امتیازها، هم ترتیب اجرای تعهدها
می‌توان گفت که اختلاف ایران و آمریکا و آنچه باعث شده آمریکا به‌جای ارائه یک پاسخ مثبت یا منفی به طرح هفت‌روزه ایران، اقدام به ارائه طرحی متفاوت کند، اختلافی دووجهه است؛ در واقع حالا دو کشور علاوه بر اختلاف بر سر «میزان امتیازها»، بر سر «ترتیب اجرای تعهدها» نیز با یکدیگر اختلاف دارند. تهران می‌خواهد ابتدا پرونده فشار اقتصادی و دریایی آمریکا را ببیند و بعد وارد مذاکره هسته‌ای شود، واشنگتن، خواهان نابودی اقدام هسته‌ای ایران به‌عنوان پیش‌شرط کاهش فشارهاست و علاوه بر آن، در شرایطی که ایران کماکان بر «بازگشایی تنگه‌هرمز» به‌عنوان مهم‌ترین کارت خود در این مذاکرات پافشاری می‌کنند، آمریکا خود را بی‌نیاز از تنگه هرمز جلوه داده و مدعی است که می‌تواند بدون نگرانی از پیامدهای انسداد این آبراه راهبردی، به محاصره شدید اقتصادی خود علیه ایران ادامه دهد.
دولت ترامپ همچنین معتقد است که ایران در طرح خود امتیازهای بسیاری را مطالبه کرده و می‌خواهد این امتیازها را پیش از ورود به مذاکرات هسته‌ای و اجرای تعهدهای خود در بحث هسته‌ای دریافت کند. اما ترامپ این طرح پیشنهادی به‌اصطلاح هفت‌روزه را صرفا تلاشی برای دستیابی سریع به توافق در شرایط فشار می‌داند و بر این باور است که پذیرش این طرح می‌تواند چنین تصویری ایجاد کند که آمریکا پس از جنگ و محاصره، برای بازگشایی هرمز مجبور به امتیازدهی شده است.
تنها روزنه امید در مذاکرات، نرمش یکی از طرفین!
با این همه اکسیوس در گزارش خود به نکته‌ای دیگر هم اشاره کرده که باعث شده است امیدها نسبت به دستیابی به توافق و نرمش تهران به‌تمامی از بین نرود. بنا بر گزارش این رسانه آمریکایی مستقر در آرلینگتون ویرجینیا، ترامپ ممکن است دربرابر اقدامات ملموس هسته‌ای ایران، با کاهش بخشی از تحریم‌ها و آزادسازی دارایی‌ها موافقت کند هرچند ترامپ تقریبا بلافاصله پس از انتشار این گزارش، آن را رد کرده و رویترز نیز از انکار هرگونه پیشنهاد رفع تحریم یا آزادسازی دارایی‌های ایران ازسوی ایالات‌متحده خبر داده است اما تهران کماکان به دوعامل «انتخابات» و «بازار انرژی» امید بسته و بر این باور است که ترامپ باید تا پیش از برگزاری انتخابات میان‌دوره‌ای در آبان‌ماه پیش‌رو، به‌نحوی به این جنگ پایان دهد به‌ویژه آنکه طولانی‌شدن اختلال در تردد نفتکش‌ها در تنگه هرمز، می‌تواند قیمت نفت و فشار بر متحدان آمریکا را افزایش دهد.
همزمان در شرایطی که به‌نظر می‌رسد ایران و آمریکا بیش از آنکه به توافق نزدیک باشند، با این چالش روبه‌رو شده‌اند که کدام‌یک «گام نخست» را بردارد، آکسیوس تاکید کرده باوجود ناکامی مذاکرات و میانجیگری‌ها، این تلاش‌ها کماکان ادامه دارد. به‌گزارش آکسیوس، اگرچه تلاش‌های این هفته میانجی‌های قطری برای نزدیک کردن ایران و آمریکا به یک توافق دیپلماتیک، تاکنون به نتیجه قابل‌توجهی نرسیده و به‌گفته سه‌منبع مطلع از مذاکرات، هیچ‌یک از دوطرف حاضر نشده‌اند از مواضع خود عقب‌نشینی کنند و در نتیجه اختلافات همچنان پابرجاست اما به‌گفته دومنبع آگاه به این رسانه، مقام‌های قطری همچنان تلاش خواهند کرد که به مذاکرات میان تهران و واشنگتن کمک کنند. هرچند این رسانه نیز اذعان کرده که حتی میانجی‌های قطری نیز از پافشاری دوطرف بر مواضع خود و نبود پیشرفت در گفت‌وگوها به‌طورفزاینده‌ای ناامید شده‌اند. شرایطی که باعث شده ناظران از افزایش احتمال ازسرگیری درگیری نظامی سخن بگویند. موضعی که برخی مقام‌های آمریکایی نیز بر آن تاکید کرده و گفته‌اند که هیچ بعید نیست که ترامپ بلافاصله پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا، دستور ازسرگیری عملیات نظامی گسترده را صادر کند.
با این‌همه هنوز یک پیشنهاد دوصفحه‌ای که قطری‌ها از آن رونمایی کرده‌اند، باعث اندکی امیدواری به توافق شده است. به‌گفته یک منبع آگاه محور اصلی گفت‌وگوی روز دوشنبه علی الثوادی میانجی قطری با عباس عراقچی در نیویورک، بررسی «پیشنهاد دوصفحه‌ای قطر» برای دستیابی به یک مصالحه میان تهران و واشنگتن بوده است. دومنبع دیگر که در جریان این مذاکرات قرار داشتند نیز گفته‌اند قطر در پیشنهاد خود تلاش می‌کند میان دومطالبه اصلی طرفین یعنی «لغو محاصره دریایی» که تهران مطالبه کرده و «توقف برنامه هسته‌ای» که خواست واشنگتن است، راهی برای توافق پیدا کند. خبری که به‌ویژه به این دلیل باعث اندک امیدی برای گشایش در بن‌بست مذاکرات شد که الثوادی پس از دیدار با وزیر خارجه ایران، با جرد کوشنر و شماری دیگر از مقام‌های آمریکایی نیز دیدار کرده است. دیداری که باتوجه به اینکه جی‌دی ونس نیز در بخشی آن شرکت داشته، حائزاهمیت است. بماند که ساعاتی پس از این دیدار و در حالی که مقام‌های قطری همچنان در کاخ سفید حضور داشتند، ترامپ در شبکه اجتماعی تروث سوشال اعلام کرد که هیچ پیشنهادی به ایران نداده است. با این همه باراک رواید در ادامه گزارش خود در آکسیوس به میانجیگری دیگر کشورهای منطقه نیز اشاره کرده و نوشته «پاکستان و مصر به‌عنوان دیگر میانجی‌های منطقه‌ای از ایران خواسته‌اند با اعمال برخی محدودیت‌ها و امتیازات هسته‌ای موافقت کند.» هرچند یک منبع آگاه گفته ایرانی‌ها تنها در صورتی حاضرند این موضوع را بررسی کنند که آمریکا ابتدا با بازگشت به تفاهمنامه اسلام‌آباد موافقت کند. مجموعه این تحولات باعث شده همان روزنه کمسوی امیدی هم که به دستیابی به توافق ظرف چند روز پیش‌رو ایجاد شده بود، از بین برود هرچند اگر یکی از طرفین، به‌ویژه ایران حاضر به نرمشی مقطعی و تاکتیکی شود، دست‌کم می‌توان امیدوار بود که بار دیگر شاهد شکل‌گیری روزنه‌های امید به توافق باشیم؛ نرمشی که دست‌کم تا زمان نگارش این گزارش در واپسین ساعات غروب چهارشنبه به چشم نیامده است.
