تنگههرمز؛ گلوگاه بیجایگزین انرژی جهان
جهان صنعت– بیزینستایمز در تحلیلی مفصل بهاین پرسش مهم پرداخت که آیا کشورهای عربی حوزه خلیجفارس میتوانند در مدتزمانی کوتاه خطوط لوله نفتوگاز جدیدی ایجاد کنند تا وابستگی خود را بهتنگههرمز کاهش دهند یا خیر. این سوال در شرایطی مطرح شده که تنشهای ژئوپلیتیکی منطقه بهویژه پس از جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران بار دیگر اهمیت تنگههرمز را بهعنوان حیاتیترین گذرگاه انرژی جهان برجسته کرده است. بر همین اساس بسیاری از کشورهای صادرکننده نفتوگاز در خلیجفارس اکنون درحال بررسی امکانسنجی پروژههای جدید انتقال انرژی هستند تا درصورت بروز بحران یا بستهشدن این آبراه بتوانند صادرات خود را حفظ کنند و از اختلال شدید در درآمدهای نفتی جلوگیری شود.
براساس این گزارش دولتهای عربی منطقه درحال ارزیابی گزینههای مختلف برای انتقال نفتوگاز بهبازارهای جهانی بدون عبور از تنگههرمز هستند. بااینحال بیزینستایمز تاکید میکند که هرچند ازنظر فنی امکان کاهش وابستگی بهاین مسیر دریایی وجود دارد اما اجرای چنین طرحهایی نیازمند سرمایهگذاریهای عظیم، زمان طولانی و زیرساختهای گسترده خواهد بود. بههمیندلیل بعید بهنظر میرسد که کشورهای خلیجفارس بتوانند در آینده نزدیک حجم عظیمی از صادرات نفتوگاز خود را که اکنون از طریق دریا و تنگههرمز انجام میشود تنها ازطریق خطوط لوله جایگزین کنند.
اینگزارش توضیح میدهد که حتی در خوشبینانهترین سناریو نیز خطوط لوله جدید فقط میتوانند بخشی از وابستگی بهتنگههرمز را کاهش دهند و نه اینکه این وابستگی را بهطور کامل از میان ببرند. دلیل این مساله حجم بسیار بالای صادرات انرژی از منطقه خلیجفارس و محدودیتهای فنی و اقتصادی پروژههای انتقال زمینی است. در حال حاضر بخش بزرگی از نفت جهان ازطریق این آبراه راهبردی جابهجا میشود و هرگونه اختلال در آن بازار جهانی انرژی را با شوک جدی روبهرو میکند.
طبق آمارهای موجود معمولا حدود یکپنجم تا یکچهارم تجارت جهانی نفت که ازطریق دریا انجام میشود از تنگههرمز عبور میکند. این موضوع نشان میدهد که هرمز نهتنها برای کشورهای منطقه بلکه برای اقتصاد جهانی نیز اهمیت حیاتی دارد. وضعیت در حوزه گاز طبیعی مایع یا LNG حتی حساستر است. صادرات LNG قطر و دیگر تولیدکنندگان خلیجفارس بهشدت بهمسیرهای دریایی وابسته است و در این بخش جایگزینهای خط لوله عملا نقش محدودی دارند. همین مساله باعث شده که تنگههرمز همچنان مهمترین گلوگاه انرژی جهان باقی بماند و هرگونه تهدید علیه آن نگرانی گستردهای در بازارهای بینالمللی ایجاد کند.
در شرایط کنونی برخی کشورهای منطقه با مشکلات جدی در صادرات انرژی روبهرو شدند. قطر و کویت ازجمله کشورهایی هستند که اختلالات قابلتوجهی را در صادرات نفتوگاز خود تجربه میکنند. حتی عربستانسعودی و اماراتمتحدهعربی که نسبتبه دیگر کشورهای منطقه زیرساختهای بیشتری در زمینه خطوط لوله جایگزین دارند تنها توانستند بخشی از آثار بستهشدن یا محدودشدن تردد در تنگههرمز را جبران کنند. این مساله نشان میدهد که حتی پیشرفتهترین زیرساختهای فعلی نیز قادر نیستند جایگزین کامل این مسیر راهبردی شوند.
عربستانسعودی در حال حاضر یکی از مهمترین خطوط لوله جایگزین منطقه را در اختیار دارد. خط لوله شرق-غرب این کشور که بهبندر ینبع در دریای سرخ متصل میشود توانایی انتقال روزانه حدود ۷میلیونبشکه نفت را از میادین شرقی عربستان بهساحل غربی این کشور دارد. این خط لوله بهریاض امکان میدهد بخشی از صادرات خود را بدون عبور از تنگههرمز انجام دهد. با این حال محدودیتهایی نیز وجود دارد. براساس گزارش بیزینستایمز، کمبود ظرفیت در تاسیسات ترمینال دریای سرخ باعث شده عربستان نتواند از تمام ظرفیت این خط لوله استفاده کند و درعمل تنها حدود ۴تا۵میلیونبشکه در روز را از این مسیر منتقل میکند. این میزان معادل حدود ۷۰درصد ظرفیت صادراتی بالقوه این کشور است.
اماراتمتحدهعربی نیز دارای خط لوله حبشان-فجیره است که نفت را از میادین داخلی بهبندر فجیره در خارج از تنگههرمز منتقل میکند. ظرفیت این خط لوله حدود ۵/۱میلیونبشکه در روز برآورد میشود. اگرچه این زیرساخت بهامارات کمک میکند بخشی از صادرات خود را بدون عبور از هرمز انجام دهد اما باز هم تنها بخشی از ظرفیت صادرات روزانه این کشور را پوشش میدهد. درنتیجه حتی امارات که یکی از پیشرفتهترین زیرساختهای انرژی منطقه را در اختیار دارد همچنان وابستگی قابلتوجهی بهامنیت تنگههرمز دارد.
اینگزارش بهجنبه اقتصادی پروژههای جدید خطوط لوله نیز اشاره میکند و میگوید تغییر مسیر صادرات نفت خلیجفارس بهسمت غرب ازنظر اقتصادی توجیه محدودی دارد.در گذشته بخش مهمی از صادرات نفت منطقه بهاروپا انجام میشد اما اکنون مشتریان اصلی نفتوگاز خلیجفارس عمدتا در آسیا قرار دارند. کشورهایی مانند چین و هند بزرگترین واردکنندگان انرژی از منطقه هستند و این کشورها در شرق خلیجفارس قرار دارند. بههمین دلیل ساخت خطوط لولهای که نفت را بهبنادر غربی منتقل کند ازنظر هزینه و زمان حملونقل چندان بهصرفه نیست و ممکن است مزیت اقتصادی صادرات را کاهش دهد.
یکی دیگر از چالشهای مهم مساله امنیت خطوط لوله است. بیزینستایمز تاکید میکند که خطوط لوله جدید نیز دربرابر حملات نظامی بهویژه حملات هوایی و موشکی آسیبپذیر خواهند بود. بههمین دلیل صرف ساخت خطوط لوله نمیتواند امنیت صادرات انرژی را تضمین کند. این پروژهها تنها درصورتی کارآمد خواهند بود که همزمان با سامانههای پدافند هوایی پیشرفته و زیرساختهای حفاظتی گسترده همراه شوند. ایجاد چنین سامانههایی نیز نیازمند هزینههای سنگین و همکاریهای امنیتی پیچیده خواهد بود.
درنهایت اینتحلیل نتیجه میگیرد که کشورهای عربی خلیجفارس احتمالا در آینده مسیرها و روشهای متنوعتری برای صادرات نفت و گاز طبیعی مایع خود پیدا خواهند کرد اما دستکم در چند سال آینده هیچیک از گزینههای موجود قادر نخواهد بود حجم عظیم انتقال انرژی از طریق تنگههرمز را بهطور کامل جبران کند. بههمین دلیل این آبراه همچنان نقش کلیدی خود را در امنیت انرژی جهان حفظ خواهد کرد و هرگونه تحول سیاسی یا نظامی در اطراف آن میتواند تاثیر مستقیمی بر بازارهای جهانی نفتوگاز داشته باشد.
