تنفس مصنوعی به بازار سوخت
جهان صنعت- گروه هفت در حالی با توافق بر سر آزادسازی ۱۰۰میلیون بشکه نفت‌خام و فرآورده‌های نفتی از ذخایر اضطراری، بار دیگر برای مهار جهش قیمت سوخت وارد بازار شده که تداوم اختلال در عرضه فرآورده‌های نفتی همچنان بازار جهانی انرژی را در وضعیت شکننده نگه داشته است.
بازار جهانی انرژی بار دیگر به ذخایر اضطراری پناه برده است. کشورهای گروه‌هفت روز جمعه توافق کردند در هماهنگی با آژانس بین‌المللی انرژی، ۱۰۰میلیون بشکه نفت خام، گازوئیل و سایر ذخایر نفتی را طی چهارماه وارد بازار کنند. براساس بیانیه گروه‌هفت- متشکل از هفت اقتصاد پیشرفته جهان شامل آمریکا، کانادا، بریتانیا، فرانسه، آلمان، ایتالیا و ژاپن- بخش قابل‌توجهی از گازوئیل نیز قرار است در ۲۰ روز نخست آزاد شود. اقدامی که نشان می‌دهد مرکز ثقل بحران فعلی بازار انرژی بیش از آنکه فقط کمبود نفت‌خام باشد، به کمبود فرآورده‌های میان‌تقطیر، به‌ویژه گازوئیل، منتقل شده است.
آنطور که رویترز گزارش داده است، این تصمیم پس از هفته‌ها فشار واشنگتن بر کشورهای اروپایی اتخاذ شد. دولت دونالد ترامپ هشدار داده بود در صورت خودداری اروپا از استفاده از ذخایر اضطراری خود، امکان محدود کردن صادرات گازوئیل آمریکا وجود دارد.
براساس این گزارش، اروپا طی ماه‌های گذشته و همزمان با اختلال در عرضه فرآورده‌های نفتی خاورمیانه، بیش از گذشته به محموله‌های گازوئیل آمریکا وابسته شده است و بنابراین محدودیت صادرات از سوی واشنگتن می‌توانست بازار اروپا را با شوک تازه‌ای روبه‌رو کند. ترامپ پس از توافق گروه‌هفت اعلام کرد آمریکا ممنوعیت صادرات گازوئیل را اجرا نخواهد کرد.
همزمان با اعلام این تصمیم، بازار هم واکنش نشان داد. معاملات آتی گازوئیل آمریکا پس از انتشار خبر مذاکرات ۲۵/۳درصد کاهش یافت و به ۴۹/4دلار در هر گالن رسید. شاخص گازوئیل اروپا نیز حدود ۸۳ دلار در هر تن یا ۷۵/۵درصد افت کرد.
تحلیلگران بازار می‌گویند که واکنش بازار نشان می‌دهد معامله‌گران فعلا بیش از کمبود مطلق نفت‌خام، نگران دسترسی فوری به فرآورده‌ای هستند که ستون اصلی حمل‌ونقل جاده‌ای، کشاورزی و بخش مهمی از صنایع جهان است.
ابزار اضطراری یا تنظیم‌‌کننده بازار
این اولین بار نیست که کشورهای مصرف‌کننده برای مهار شوک انرژی به ذخایر اضطراری متوسل می‌شوند. پنج‌ماه پیش، در ماه مارس، آژانس بین‌المللی انرژی در پی اختلال گسترده در جریان انرژی خاورمیانه، بزرگ‌ترین آزادسازی هماهنگ ذخایر در تاریخ خود را تصویب کرد و کشورهای عضو متعهد شدند ۴۰۰میلیون بشکه نفت را در اختیار بازار قرار دهند. آژانس در آن مقطع اعلام کرده بود که اختلال ایجادشده در تجارت نفت خاورمیانه ابعادی بی‌سابقه پیدا کرده است.
رویترز در گزارش خود به نقل از فاتح بیرول می‌نویسد: حدود دوسوم بسته ۴۰۰ میلیون‌بشکه‌ای پیشین آزاد شده است اما تازه‌ترین اعلام رسمی آژانس بین‌المللی انرژی نشان می‌دهد تا دوم‌اکتبر حدود ۳۲۵میلیون بشکه، یعنی بیش از ۸۰درصد آن برنامه، وارد بازار شده است. در نتیجه بخشی از ابهام کنونی این است که بسته تازه ۱۰۰ میلیون‌بشکه‌ای تا چه اندازه واقعا عرضه جدید محسوب می‌شود و چه مقدار از تعهدات باقیمانده برنامه مارس را دربر‌می‌گیرد.
همین ابهام باعث شده برخی تحلیلگران اثر توافق گروه‌هفت را بیش از آنکه یک تغییر بنیادی در موازنه عرضه و تقاضا بدانند، یک سیگنال سیاسی و روانی به بازار ارزیابی کنند. تحلیلگران «انرژی اسپکتس» گفته‌اند بیانیه گروه هفت بیشتر ماهیتی سیاسی دارد و فاقد جزئیات الزام‌آور درباره سهم هر کشور و ترکیب دقیق نفت‌خام و فرآورده‌های آزادشده است. پیشنهاد مورد مذاکره اروپا شامل آزادسازی حدود ۵۰میلیون بشکه گازوئیل از سوی کشورهای اروپایی و ۵۰میلیون بشکه نفت‌خام از سوی اعضای آژانس بین‌المللی انرژی بود. رقم ۵۰میلیون بشکه گازوئیل معادل حدود ۱۷درصد ذخایر اضطراری گازوئیل و نفت‌گاز اتحادیه اروپا و نزدیک به ۳درصد مصرف سالانه این بلوک است.
ابعاد سیاسی ماجرا نیز از اقتصاد انرژی جدا نیست. نظرسنجی رویترز/ایپسوس در ماه سپتامبر نشان داد میزان رضایت از عملکرد ترامپ به ۳۲درصد رسیده و تنها ۱۷درصد پاسخ‌دهندگان از شیوه مدیریت هزینه‌های زندگی رضایت داشته‌اند اما برای بازار جهانی، مساله اساسی فراتر از سیاست داخلی آمریکا است. صادرات نفت‌خام خاورمیانه نسبت به ماه‌های ابتدایی بحران بهبود پیدا کرده، اما آژانس بین‌المللی انرژی همچنان از فشار شدید بر بازار فرآورده‌های پالایشی، به‌خصوص گازوئیل، خبر می‌دهد.
۳ مسیر پیش‌روی بازار سوخت
ترس از گازوئیل گران برای کشورهای صنعتی از یک‌سو و نامشخص بودن شرایط پیش‌رو باعث شده که گمانه‌زنی‌ها برای دوماه پایانی سال جاری میلادی و چشم‌انداز سال آینده در میان محافل کارشناسی داغ شود. در سناریوی نخست، آزادسازی سریع ذخایر همراه با ادامه بهبود صادرات خاورمیانه می‌تواند بازار را وارد دوره‌ای از کاهش تدریجی قیمت کند. بخش عمده اثر روانی تصمیم گروه هفت نیز به همین انتظار وابسته است. اگر گازوئیل وعده‌داده‌شده طی ۲۰روز نخست واقعا به مراکز مصرف برسد و محدودیت تازه‌ای بر صادرات آمریکا ایجاد نشود، فاصله عرضه و تقاضا در بازار فرآورده‌ها کاهش خواهد یافت. در چنین شرایطی، فشار بر هزینه حمل‌ونقل و بخش کشاورزی آمریکا و اروپا نیز می‌تواند تا حدودی فروکش کند. افت اولیه معاملات آتی گازوئیل پس از انتشار خبر آزادسازی ذخایر نشانه‌ای از حساسیت بازار به همین سناریو بود.
سناریوی دوم، تثبیت قیمت‌ها در سطوح بالا بدون بازگشت به وضعیت عادی است. ذخایر اضطراری ذاتا برای پوشاندن اختلال‌های موقت طراحی شده‌اند و نمی‌توانند برای مدت نامحدود جای عرضه پایدار را بگیرند. اگر مشکلات پالایشگاهی، محدودیت صادرات فرآورده و اختلال در مسیرهای تجارت انرژی ادامه پیدا کند، ۱۰۰میلیون بشکه جدید بیش از آنکه بحران را حل کند، برای بازار زمان خواهد خرید. در این وضعیت ممکن است قیمت‌ها از قله‌های اخیر عقب‌نشینی کنند اما ریسک کمبود همچنان در ساختار بازار باقی بماند.
سناریوی سوم به تشدید دوباره اختلالات ژئوپلیتیکی مربوط است. هرگونه کاهش مجدد جریان انرژی از خاورمیانه یا تشدید اختلال در پالایشگاه‌ها می‌تواند بخش مهمی از اثر آزادسازی ذخایر را خنثی کند. اهمیت این سناریو زمانی بیشتر می‌شود که حجم ذخایر قابل‌استفاده کشورهای مصرف‌کننده نسبت به ابتدای بحران کاهش یافته است. استفاده پی‌درپی از ذخایر اضطراری به این معناست که حاشیه امنیت دولت‌ها نیز به تدریج کوچک‌تر می‌شود و هر شوک بعدی ممکن است هزینه بیشتری برای بازار داشته باشد.
به همین دلیل تصمیم گروه‌هفت را نمی‌توان پایان بحران گازوئیل دانست. آزادسازی ذخایر می‌تواند در کوتاه‌مدت قیمت‌ها را پایین بیاورد و مانع تبدیل کمبود فرآورده به یک شوک تورمی بزرگ‌تر شود اما مسیر میان‌مدت بازار همچنان به متغیرهایی وابسته است که خارج از انبارهای استراتژیک قرار دارند؛ از میزان بازگشت ظرفیت پالایش و صادرات خاورمیانه گرفته تا وضعیت پالایشگاه‌های روسیه و سیاست صادراتی آمریکا.
