تنش‌های ژئوپلیتیک، بازار خودرو را به کدام‌سو می‌برد؟

بهروز حاتمی امین– صنعت خودروی ایران به‌عنوان یکی از ارکان کلیدی اقتصاد کشور، همواره تحت‌تاثیر تحولات سیاسی و بین‌المللی قرار داشته است. با تشدید تنش‌های ژئوپلیتیک در خاورمیانه و به‌ویژه متعاقب حملات نظامی علیه تاسیسات ایران و بسته شدن تنگه هرمز، این صنعت در سال ۲۰۲۶ با پیچیده‌ترین و عمیق‌ترین بحران دهه‌های اخیر مواجه شده است. برآوردهای بین‌المللی نشان می‌دهد که بازار خودرو در منطقه خاورمیانه در سال‌جاری با کاهشی حدود ۸۰۰ تا ۹۰۰‌هزار دستگاهی مواجه خواهد شد که سهم عمده‌ای از آن به بازار ایران اختصاص دارد.

شوک عرضه؛ اختلال در زنجیره تامین و تولید

تنگه هرمز که روزانه رقم بالایی بشکه نفت خام و بخش عظیمی از محموله‌های پتروشیمی از آن عبور می‌کند، شریان حیاتی صنعت خودروی ایران است. این گذرگاه نه‌تنها برای واردات مواد اولیه بلکه برای تامین قطعات وارداتی و کیت‌های مونتاژ (CKD) که بخش قابل‌توجهی از تولید خودرو در ایران به آنها وابسته است، نقشی حیاتی دارد. اختلال در این مسیر، به‌معنای توقف خطوط تولید بسیاری از خودروسازان داخلی و خارجی حاضر در ایران است.

وابستگی عمیق به مواد پتروشیمی

بسیاری از مردم گمان می‌کنند صنعت خودرو عمدتا به فولاد وابسته است اما واقعیت آن است که صنعت خودروی ایران وابستگی شدیدی به محصولات پتروشیمی دارد. هر خودرویی که از خط تولید خارج می‌شود، حاوی ده‌ها کیلوگرم قطعات پلاستیکی، پلیمری و لاستیکی است. حملات به تاسیسات پتروشیمی، علاوه بر افزایش قیمت مواد اولیه در موارد بحرانی به کمبود فیزیکی این مواد دامن زده و صنعت خودرو را با چالش دوگانه «افزایش هزینه» مواجه کرده است.

تضعیف بنیادهای اقتصادی

بحران ارزی ناشی از تشدید تحریم‌ها و کاهش درآمدهای نفتی، قدرت خرید خانوارهای ایرانی را به‌شدت کاهش داده است. در چنین شرایطی، خودرو به‌عنوان یک کالای بادوام و گران‌قیمت، اولین گزینه‌ای است که مصرف‌کنندگان از سبد خرید خود حذف می‌کنند. نایب‌رییس کمیسیون صنایع مجلس نیز با تاکید بر «شرایط سخت و جنگی» کشور، از افزایش هزینه‌های تولید و محدودیت ظرفیت‌های تولیدی به‌عنوان پیامدهای مستقیم تحریم‌ها یاد کرده است.

تغییر ساختار بازار و حذف خودروهای لوکس

درحالی‌که بازار خودروهای لوکس در کشورهای عربی حوزه خلیج‌فارس که پیشتر رشد دورقمی را تجربه می‌کرد، با کاهش تقاضا مواجه شده، بازار ایران به‌دلیل ساختار ویژه خود، وابسته‌تر به تولید داخل است. بااین‌حال، این به‌معنای مصونیت بازار ایران نیست بلکه کاهش عرضه و افزایش هزینه‌های تولید، ناگزیر به افزایش قیمت‌ها و کاهش تنوع محصولات منجر خواهد شد.

راهبردهای بقا در میدان جنگ

در میانه بحران ژئوپلیتیک سال‌جاری صنعت خودروی ایران خود را در وضعیتی شبیه به یک کارزار جنگی می‌توان دید؛ جبهه‌ای که در آن خطوط تولید روزانه با تهدید توقف مواجهند، زنجیره تامین از چندسو گسسته شده و مشتریانی که اگر زمانی صف‌های طولانی برای خرید تشکیل می‌دادند، اکنون قدرت خرید خود را از دست داده‌اند. در چنین شرایطی، پرسش کلیدی این نیست که آیا صنعت خودرو متحمل آسیب می‌شود یا خیر، بلکه این است که چه راهبردهای بقایی می‌تواند چراغ این صنعت را در تاریک‌ترین ساعات روشن نگه دارد. کارشناسان و تصمیم‌سازان صنعتی سه‌محور اصلی را برای عبور از این گردنه بحرانی ترسیم کرده‌اند؛ نخست، بازتعریف اولویت‌ها با محوریت تولید داخلی و کیفیت؛ دوم، مدیریت خلاقانه تامین قطعات از طریق مسیرهای جایگزین و معاملات پایاپای؛ سوم، شتاب‌بخشی به خودکفایی راهبردی که سال‌ها بر زمین مانده بود. این سه‌راهبرد، اگرچه در ظاهر پاسخ‌هایی منطقی به بحران به‌نظر می‌رسند اما هریک با چالش‌های عملی و تناقض‌های درونی مواجه‌ هستند که می‌تواند اثربخشی آنها را به‌شدت کاهش دهد. در ادامه، به بررسی دقیق هر یک از این راهبردها و موانع پیش‌روی آنها می‌پردازیم.

1. ۱. اولویت تولید داخلی

در شرایط کنونی، نایب‌رییس کمیسیون صنایع مجلس سه‌اولویت را برای صنعت خودرو ترسیم کرده است: «اولویت اول، تولید داخل؛ اولویت دیگر، کیفیت خودروها و اولویت سوم، تلاش برای کاهش قیمت تمام‌شده یا حداقل حفظ قیمت‌های قبلی است.» باوجود کاهش تولید، تلاش‌ها برای روشن نگه‌داشتن چراغ این صنعت ادامه دارد هرچند کارشناسان بر این باورند که در شرایط تحریم، بخش قابل‌توجهی از نیاز صنعت خودرو و قطعات آن ازطریق واردات تامین می‌شود و تحریم‌ها به‌طورطبیعی این مسیر را مسدود می‌کنند.

2. ۲. مدیریت واردات و یافتن مسیرهای جایگزین

باوجود تاکید بر تولید داخلی، واردات قطعات ضروری برای حفظ جریان تولید و جلوگیری از نارضایتی مشتریان همچنان در دستور کار قرار دارد. خودروسازان ایرانی در تلاشند تا از مسیرهای جایگزین نیازهای خود را تامین کنند. همچنین می‌توان از طریق معاملات پایاپای (تهاتر) به‌عنوان راهکاری خلاقانه برای دور زدن موانع بانکی بهره جست تا نیاز به قطعات خودروسازی به‌صورت موثری تامین شود.

3. ۳. افزایش خودکفایی

صنعت خودروی ایران در سال‌های اخیر گام‌هایی درراستای کاهش وابستگی به خارج برداشته است. به‌گفته مسئولان صنعتی، امروز صنعت خودروی ایران دیگر به‌اندازه دوران تحریم‌های پیشین به کشورهای غربی وابسته نیست و بخش عمده چالش‌های فعلی، به مدیریت زنجیره تامین داخلی و تامین منابع مالی مربوط می‌شود. همچنین سرمایه‌گذاری در پلتفرم‌های بومی، ازجمله خودروهای برقی و هیبریدی، به‌عنوان گامی اساسی برای آینده صنعت خودروی ایران مطرح است.

سخن آخر

تنش‌های ژئوپلیتیک سال ۲۰۲۶، صنعت خودروی ایران را در معرض شدیدترین شوک دهه‌های اخیر قرار داده است. از یک‌سو، بسته شدن تنگه هرمز و حملات به تاسیسات پتروشیمی، زنجیره تامین را فلج کرده و تولید را تا مرز ۵۰‌درصد کاهش داده است و از سوی دیگر، بحران ارزی و کاهش قدرت خرید، تقاضا را به‌شدت کاهش داده و پیش‌بینی فروش کمتر را محتمل ساخته است.

بااین‌حال، ساختار خاص بازار خودروی ایران که مبتنی بر تولید داخل است و سهم اندک واردات، آن را نسبت به بازارهای واردات‌محور حوزه خلیج‌فارس مقاوم‌تر ساخته است.  راهبردهای بقا شامل اولویت‌دهی به تولید داخلی، یافتن مسیرهای جایگزین تامین قطعات و سرمایه‌گذاری در خودکفایی است. باوجود این، واقعیت تلخ این است که صنعت خودروی ایران در کوتاه‌مدت با کاهش شدید تولید، افزایش قیمت‌هاو… مواجه خواهد بود. بهبود این وضعیت، در گرو کاهش تنش‌های سیاسی و گشایش‌های اقتصادی است که در شرایط کنونی، دور از دسترس به نظر می‌رسد.