تناقض آب و شکر

جهان صنعت– در قلب خوزستان، جایی که کارون زمانی نماد حیات بود امروز دو روایت متضاد از یک واقعیت واحد شکل گرفته است. یک روایت، داستان خودکفایی در تولید شکر و ایستادن ایران روی پای خود در محصولی راهبردی است؛ روایتی که در آن هشتواحد کشت و صنعت نیشکر بیش از ۴۰درصد شکر کشور را تامین میکنند و رکوردهای تولید را یکی پس از دیگری میشکنند. روایت دیگر داستان رودخانهای است که در پاییندست، در خرمشهر و آبادان دبی آبش به صفر نزدیک شده و شوری آن در برخی مقاطع از آب دریا هم فراتر رفته است.
این دوروایت در نقطهای به هم میرسند که نمیتوان آن را نادیده گرفت: مصرف سالانه بیش از ۴میلیارد مترمکعب آب در صنعت نیشکر خوزستان در حوضهای که با خشکسالی بیسابقه و کاهش شدید آورد رودخانهها دستوپنجه نرم میکند. کارشناسان میگویند فقط در کشت و صنعت نیشکر خوزستان سالانه ۸/۳میلیارد مترمکعب آب استفاده میشود؛ رقمی که به گفته منتقدان، تبعات زیانباری برای کشور دارد اما آیا این مصرف، صرفا یک انتخاب نادرست بوده یا بخشی از یک معادله پیچیدهتر میان امنیت غذایی و امنیت آبی که سالها بدون پاسخ مانده است؟
کارون، رودخانهای که به دریا نمیرسد
برای درک عمق بحران، باید از انتهای مسیر کارون شروع کرد. در حالی که دبی ورودی کارون در اهواز در حدود ۱۲۰مترمکعب بر ثانیه گزارش میشود در پاییندست رودخانه در خرمشهر و آبادان، این رقم به صفر نزدیک شده است. این شکاف میان بالادست و پاییندست، حاصل مجموعهای از عوامل است که برداشتهای گسترده برای کشت نیشکر و سایر محصولات پرآببر، کانالهای آبیاری بدون نظارت دقیق و برداشتهای غیرمجاز تنها بخشی از آنهاست.
نتیجه این عدم تعادل در کیفیت آب نمود پیدا کرده است. استاندار خوزستان در نشست شورای حفاظت کیفی رودخانه کارون با صراحت اعلام کرد که میزان EC آب در مناطق جنوبی استان به ۴۰هزار میرسد؛ عددی که به گفته او «کاملا درتعارض با اهداف زیستمحیطی» است. مدیر آبفای منطقه آبادان نیز شوری آب رودخانه را بیش از ۱۵هزارمیکروموس بر سانتیمتر اعلام کرده و گزارشهای محلی از ثبت ارقامی تا ۴۰هزارمیکروموس حکایت دارند؛ رقمی که معادل شوری آب دریاست. نخلها خشک شدند، آب آشامیدنی شور شده و سلامت مردم آبادان و خرمشهر در سکوت به خطر افتاده است.
نکته تاملبرانگیز این است که این بحران تنها محصول یک سال خشک نیست. کاهش ورودی آب ازسوی عراق به اروندرود و خشکسالی در حوضه کارون بزرگ شرایط را تشدید کرده اما ساختار مصرف در بالادست ریشهایتر است. احداث بند خاکی مارْد در کمتر از ۱۲روز و کاهش ۶هزارواحدی شوری آب در آبادان و خرمشهر نشان میدهد که مدیریت سازهای میتواند اثرگذار باشد اما این اقدامات درمان موقتی هستند و نه حل ریشهای مساله.
از شورهزار تا رکورد تولید
در سوی دیگر معادله صنعتی قرار دارد که نمیتوان دستاوردهایش را نادیده گرفت. شرکت توسعه نیشکر و صنایع جانبی در سال بهرهبرداری۱۴۰۴ برای نخستینبار بیش از ۸۶۶هزارتن شکر سفید تولید کرد؛ رقمی حدود ۲۰درصد بالاتر از ظرفیت اسمی شرکت. این شرکت با احتساب تولید کشت و صنعت کارون و کارخانههای چغندری استان سالانه حدود یک میلیون تن شکر در خوزستان تولید میکند که بیش از ۵۵درصد نیاز کشور را پوشش میدهد. در سطح ملی نیز ضریب خوداتکایی شکر به حدود ۹۰درصد رسیده هرچند سالانه ۶۰۰تا۷۰۰هزارتن کسری وجود دارد که از طریق واردات جبران میشود.
این اعداد پشتوانه استدلالی صنعت نیشکر است: تولید داخلی وابستگی به واردات را کاهش میدهد در شرایطی که نوسانات ارزی و تحریمها، تامین شکر از بازارهای جهانی را پرهزینه و غیرقابل پیشبینی کرده است. مدیرعامل هلدینگ آینده پویا با اشاره به اینکه بالغ بر ۹۰هزارهکتار از اراضی که عمدتا شورهزار بودند امروز زیر کشت نیشکر رفتند این صنعت را نه فقط یک تولیدکننده شکر بلکه یک پروژه احیای اراضی و اشتغالزایی در استان توصیف میکند.
با این حال همین صنعت در کانون انتقادات آبی قرار دارد. منتقدان میگویند کشت نیشکر با نیاز آبی فراوان، بهویژه در تابستان برداشتهای بیرویه از کارون را تشدید کرده و همزمان با برداشتهای غیرمجاز در مزارع برنج، پرورش ماهی و صنایع فولاد و پتروشیمی شرایط را برای پاییندست غیرقابل تحمل کرده است. یک کارشناس در مهرماه۱۴۰۵ این معادله را به شکلی قابل فهم صورتبندی کرد: معادل ۱۶۰هزارتومان آب را هدر میدهیم تا یک کیلو شکر به قیمت ۱۸هزارتومان تولید و عرضه کنیم. اینجمله فارغ از دقت محاسباتیاش توانسته است موضوع را از یک بحث فنی به یک پرونده عمومی تبدیل کند.
کاهش مصرف، نه انکار بحران
روایت صنعت نیشکر اما تنها روایت مصرف نیست. مدیرعامل شرکت توسعه نیشکر با اشاره به کاهش شدید آورد رودخانه دز تاکید کرده که مدیریت برداشت آب باید بهگونهای باشد که آب مورد نیاز اراضی کشاورزی پاییندست نیز تامین شود. به گفته او طرح آبیاری جویچهای متغیر و تناوبی، استفاده مجدد از زهاب و زهکشی کنترلشده در مزارع نیشکر عملیاتی شده و هدفگذاری کاهش ۲۰درصدی کل مصارف آب در مزارع نیشکر درحال انجام است.
آمارهای ارائهشده ازسوی صنعت از کاهشهای چشمگیرتر نیز حکایت دارد. مدیرعامل هلدینگ آینده پویا از کاهش ۳۰تا۴۰درصدی مصرف آب در تولید شکر با استفاده از روشهای مکانیزه و آبیاری قطرهای زیرسطحی خبر داده است. گزارشهایی از کاهش ۴۰درصدی مصرف آب در مزارع نیشکر نسبت به سال گذشته منتشر شده است. این اعداد اگرچه نیازمند راستیآزمایی مستقل هستند نشان میدهند که صنعت نیشکر صرفا یک مصرفکننده منفعل نیست و درحال بازتعریف رابطه خود با آب است.
با این حال پرسش کلیدی این است: آیا کاهش ۲۰تا۴۰درصدی مصرف درشرایطیکه دبی کارون در پاییندست به صفر نزدیک شده کافی است؟ پاسخ صنعت این است که مسوولیت بحران را نمیتوان تنها بر دوش نیشکر گذاشت. برداشتهای غیرمجاز، کشتهای پرآببر دیگر و مدیریت ناهماهنگ منابع آب در بالادست سهمی دستکم برابر در شکلگیری وضعیت فعلی دارند. این استدلال اگرچه از منظر صنعتی قابل درک است اما پاسخ به موقعیت اضطراری پاییندست را آسان نمیکند.
هزینههای پنهان
معادله آب و شکر تنها در چارچوب اعداد مصرف و تولید خلاصه نمیشود. پیامدهای زیستمحیطی و اجتماعی این صنعت لایههای پنهانی هستند که دیر یا زود خود را در زندگی روزمره مردم خوزستان نشان میدهند. خشکی تالابها و رودخانهها، آسیب به کشاورزی پاییندست، ازبینرفتن اکوسیستمهای طبیعی، افزایش مهاجرتهای داخلی و تشدید ریزگردها بخشی از پیامدهایی بوده که در گزارشهای کارشناسی به آن اشاره شده است. سوزاندن ۶۵درصد نیشکر استان به روش آلاینده نیز بر دامنه این مشکلات افزوده و به گفته معاون سیاسی اجتماعی استانداری خوزستان مخاطرات زیستمحیطی به عامل مهاجرت ۷۰درصد نخبگان استان تبدیل شده است.
در بعد اقتصادی نیز مفهوم آب مجازی پرسشی جدی ایجاد میکند: آیا صادرات یا مصرف داخلی شکری که با آب مجازی خوزستان تولید میشود ارزش اقتصادی واقعی این منبع کمیاب را منعکس میکند؟ منتقدان میگویند ارزش هر مترمکعب آب در کشت نیشکر، بسیار کمتر از ارزش آن در مصارف شرب، صنعت یا حتی کشتهای کمآببر جایگزین است. این نقد اگرچه به معنای تعطیلی کامل صنعت نیست اما ضرورت بازنگری در الگوی کشت و تخصیص آب را برجسته میکند.
خودکفایی در باتلاق
نکته مهم در تحلیل این تناقض پرهیز از سادهسازی است. خودکفایی در تولید شکر یک هدف راهبردی است که در شرایط تحریم و نوسانات جهانی، نمیتوان آن را کنار گذاشت اما راهبرد خودکفایی، اگر بر پایه مصرف بیرویه منابع آبی تجدیدناپذیر بنا شده باشد در بلندمدت به ضد خود تبدیل میشود. خشکشدن کارون نه فقط یک فاجعه زیستمحیطی بلکه تهدیدی برای امنیت ملی، اشتغال و ثبات اجتماعی در حساسترین استان ایران است. مسیر برونرفت نه تعطیلی نیشکر و نه ادامه وضع موجود بلکه بازطراحی یکپارچه نظام تخصیص آب در حوضه کارون است. این بازطراحی باید سهمحور را همزمان دنبال کند: نخست ارتقای بهرهوری آب در مزارع نیشکر با تسریع در گذار به آبیاری زیرسطحی و استفاده مجدد از زهاب، دوم برخورد جدی با برداشتهای غیرمجاز و ساماندهی کشتهای پرآببر در بالادست و سوم اختصاص حقابه زیستمحیطی مشخص و تضمینشده برای کارون و تالابهای پاییندست بهگونهای که حیات خرمشهر و آبادان به یک متغیر قابل مذاکره تبدیل نشود.
