تغییر آرایش نظامی آمریکا در خاورمیانه
محمدرضا ستاری – پس از بیش از دودهه حضور نظامی آمریکا در عراق، قرار است امروز چهارشنبه آخرین بخش از نیروهای باقیمانده این کشور نیز پایگاه‌های خود را ترک کنند؛ اتفاقی که نه‌تنها یکی از مهم‌ترین تحولات عراق پس از سقوط صدام‌حسین محسوب می‌شود بلکه زمان انجام آن نیز اهمیت زیادی دارد زیرا آمریکا در شرایطی نیروهای خود را از عراق خارج می‌کند که خود درگیر جنگ با ایران است و عراق نیز طی ماه‌های گذشته باردیگر به یکی از نقاط اصلی تنش میان تهران – واشنگتن تبدیل شده است.
در همین رابطه رویترز در گزارشی که روز سه‌شنبه منتشر شد، خروج نیروهای آمریکایی را پایان بیش از دودهه حضور نظامی این کشور در عراق دانسته است؛ حضوری که از حمله سال۲۰۰۳ و سقوط صدام آغاز شد، در سال۲۰۱۱ برای مدتی پایان یافت و سه‌سال بعد با ظهور داعش و درخواست دولت عراق دوباره از سر گرفته شد.
در سال‌های اخیر ماموریت رسمی نیروهای آمریکایی بیش از هرچیز مبارزه با داعش، آموزش نیروهای عراقی و ارائه پشتیبانی اطلاعاتی و لجستیکی عنوان شده بود. بغداد و واشنگتن نیز در سال۲۰۲۴ بر سر پایان تدریجی ماموریت ائتلاف به توافق رسیدند بنابراین اصل خروج تصمیمی نیست که درنتیجه جنگ کنونی ایران گرفته شده باشد بلکه اجرای توافقی است که دوسال قبل شکل گرفته بود. با این حال جنگ باعث شده معنای راهبردی این تصمیم کاملا متفاوت شود.
در همین رابطه سوال مهمی که مطرح می‌شود این است که چرا آمریکا درست در میانه جنگ، یکی از مهم‌ترین پایگاه‌های حضور نظامی خود در همسایگی ایران را تخلیه می‌کند؟
خروجی که از قبل برنامه‌ریزی شده بود
برای پاسخ به این سوال ابتدا باید به توافق بغداد و واشنگتن نگاهی بیندازیم. ایالات‌متحده آمریکا و عراق در سپتامبر۲۰۲۴ اعلام کردند ماموریت نظامی ائتلاف بین‌المللی علیه داعش در عراق پایان خواهد یافت و روابط امنیتی دوکشور به سمت همکاری‌های دوجانبه حرکت می‌کند. مرحله دوم نیز برای پشتیبانی از عملیات ضد‌داعش در سوریه از خاک عراق در نظر گرفته شده بود که تا سپتامبر۲۰۲۶ ادامه پیدا کند بنابراین خروج کنونی درواقع آخرین مرحله همان توافق است. در چنین شرایطی دولت عراق این اتفاق را یک نقطه‌عطف در بازگرداندن حاکمیت کامل کشور معرفی کرده است. مقام‌های بغداد گفته‌اند از اول اکتبر دیگر هیچ پایگاه نظامی خارجی در خاک عراق وجود نخواهد داشت و روابط با آمریکا و سایر اعضای ائتلاف از این پس باید براساس همکاری‌های دوجانبه شکل بگیرد. رویترز نیز گزارش داده خروج نیروهای باقیمانده تا روز چهارشنبه تکمیل خواهد شد. در همین راستا بخش مهمی از این نیروها در ماه‌های گذشته در اقلیم کردستان مستقر بودند و اکنون قرار است عمدتا به اردن و دیگر پایگاه‌های آمریکا در منطقه منتقل شوند. به گفته برخی تحلیلگران، این نکته اهمیت زیادی دارد زیرا خروج از عراق الزاما به‌معنای خروج آمریکا از خاورمیانه نیست زیرا واشنگتن همچنان در اردن، کشورهای عربی خلیج‌فارس و سایر نقاط منطقه، ظرفیت نظامی قابل‌توجهی دارد بنابراین آمریکا بیش از آنکه از منطقه خارج شود در حال تغییر آرایش نیروهای خود است.
جنگ ایران محاسبات را تغییر داد
شرایط امروز اما با زمانی که توافق خروج در سال۲۰۲۴ امضا شد کاملا متفاوت است. جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران باعث شده پایگاه‌های آمریکایی در عراق بار دیگر در معرض حملات قرار بگیرند. رویترز گزارش داده از ۱۸نظامی آمریکایی که در جریان جنگ کنونی کشته شده‌اند، هفت نفر در عراق جان خود را از دست داده‌اند درنتیجه حضور چندصد نیروی آمریکایی در شمال عراق برای واشنگتن علاوه‌بر مزایای نظامی، یک آسیب‌پذیری نیز ایجاد کرده است. در همین رابطه یک مقام نظامی آمریکا در گفت‌وگو با آسوشیتدپرس مدعی شده، شمال عراق در جریان جنگ عمدتا به‌عنوان سکوی عملیات تهاجمی علیه ایران مورد استفاده قرار نگرفته اما پایگاه‌های آمریکایی مرتب هدف حملات قرار گرفته‌اند. از این منظر برخی کارشناسان غربی معتقدند، انتقال نیروها به کشورهای دیگر می‌تواند آسیب‌پذیری نظامیان آمریکایی را کاهش دهد .به همین دلیل به‌نظر می‌رسد، تعبیر خروج نظامیان آمریکایی از عراق به عقب‌نشینی آنها در برابر ایران تحلیلی ساده‌انگارانه است. هرچند که این موضوع را نمی‌توان کاملا بی‌ارتباط با مقوله جنگ جاری تلقی کرد. درواقع واشنگتن توافقی را که پیش از جنگ امضا شده اجرا می‌کند اما جنگ هزینه ادامه حضور در عراق را افزایش داده و انگیزه آمریکا برای انتقال نیروهای خود به نقاط امن‌تر را بیشتر کرده است.
ایران چه‌چیزی به دست می‌آورد؟
با این حال خروج آمریکا بدون تردید معادلات سیاسی و امنیتی عراق را تغییر خواهد داد. رویترز در گزارش خود نوشته، ایران و گروه‌های نزدیک به تهران این خروج را یک پیروزی راهبردی می‌دانند. برخی گروه‌های عراقی نیز اعلام کرده‌اند ۳۰سپتامبر را پایان حضور نظامی آمریکا و موفقیت مقاومت در عراق تلقی می‌کنند .دلیل این برداشت نیز مشخص است. حضور نظامی آمریکا طی سال‌های گذشته یکی از عوامل محدودکننده قدرت بازیگران نزدیک به ایران در عراق بود و خروج نیروهای آمریکایی می‌تواند بخشی از این محدودیت را کاهش دهد اما این به‌معنای آن نیست که از اول اکتبر تمام ساختار سیاسی عراق در اختیار ایران قرار خواهد گرفت. عراق طی دودهه گذشته تلاش کرده روابط خود را همزمان با تهران و واشنگتن حفظ کند. اقتصاد این کشور همچنان با نظام مالی آمریکا ارتباط دارد، ارتش عراق بخشی از تجهیزات خود را از آمریکا دریافت کرده و روابط بغداد با کشورهای عربی نیز گسترش یافته است بنابراین حتی پس از خروج نظامی آمریکا نیز رقابت سیاسی و اقتصادی بر سر عراق ادامه خواهد داشت. درواقع واشنگتن هرچند حضور مستقیم نظامی در عراق را خاتمه داده اما این امر به‌معنای کنار گذاشتن تمامی ابزار نفوذش در این کشور نخواهد بود.
مساله سلاح گروه‌های عراقی
موضوع مهم دیگر، آینده جریان‌های مقاومت در عراق و سلاح‌های آنهاست. برخی خبرها حاکی از آن است که دولت عراق تلاش کرده پایان حضور ائتلاف را با مساله انحصار سلاح در دست دولت پیوند بزند. درواقع استدلال بغداد این است که با خروج نیروهای خارجی، یکی از اصلی‌ترین دلایل اعلام‌شده برخی گروه‌ها برای حفظ تسلیحات مستقل از دولت نیز از بین می‌رود. اما آسوشیتدپرس گزارش داده گروه‌هایی مانند کتائب حزب‌الله، حرکت النجباء و کتائب سیدالشهدا فعلا حاضر به کنارگذاشتن سلاح‌های خود نیستند و شروطی را برای این کار مطرح کرده‌اند.
دولت عراق درمقابل تلاش می‌کند دست‌کم تسلیحات سنگین‌تر ازجمله موشک‌ها و پهپادهای دوربرد را زیر کنترل ساختار رسمی نیروهای مسلح قرار دهد. درنتیجه یکی از مهم‌ترین آزمون‌های دولت عراق پس از ۳۰سپتامبر همین مساله خواهد بود یعنی اگر بغداد بتواند خروج نیروهای خارجی را با تقویت کنترل دولت بر سلاح همراه کند، این اتفاق می‌تواند به افزایش حاکمیت دولت مرکزی منجر شود اما اگر خروج آمریکا صرفا به افزایش قدرت مستقل گروه‌های مسلح منجر شود، معادله متفاوت خواهد بود.
نگرانی کردها و بازگشت داعش
در این میان اقلیم کردستان بیش از سایر بازیگران داخلی عراق نسبت به خروج آمریکا نگران است. مسعود بارزانی و دیگر مقام‌های کرد طی سال‌های گذشته رابطه امنیتی نزدیکی با واشنگتن داشته‌اند و نیروهای آمریکایی مستقر در اربیل علاوه بر مقابله با داعش، برای اقلیم نوعی پشتوانه امنیتی محسوب می‌شدند.
فایننشال‌تایمز نیز در این خصوص اخیرا گزارش داده مسرور بارزانی خروج آمریکا را مورد انتقاد قرار داده و نسبت به آسیب‌پذیری اقلیم پس از خروج نیروهای آمریکایی هشدار داده است.
نگرانی دیگر کردها نیز به داعش مربوط می‌شود. اگرچه این گروه دیگر کنترل سرزمینی گسترده‌ای در عراق ندارد اما هسته‌های مخفی آن همچنان در مناطقی از کرکوک، دیاله و مناطق مرزی فعال هستند. به همین دلیل برخی فرماندهان عراقی و کرد به رویترز گفته‌اند که کاهش پشتیبانی اطلاعاتی، پهپادی و لجستیکی آمریکا می‌تواند فرصت بیشتری برای بازسازی این هسته‌ها فراهم کند. رویترز همچنین گزارش داده نیروهای امنیتی عراق اخیرا یک هسته مظنون به داعش را شناسایی کرده‌اند که در حال آماده‌سازی حملاتی همزمان با خروج نیروهای آمریکایی بوده است.
آمریکا واقعا از عراق می‌رود؟
در پایان سوال مهمی که مطرح می‌شود این است که آیا آمریکایی‌ها واقعا قصد خروج از عراق را دارند؟ برای پاسخ به این سوال نکته مهم این است که نباید خروج نیروهای آمریکا از عراق را پایان روابط امنیتی واشنگتن با بغداد تلقی کرد. واشنگتن اعلام کرده قصد دارد رابطه خود با بغداد را به یک مشارکت امنیتی دوجانبه تبدیل کند. چنین مدلی می‌تواند شامل فروش تسلیحات، آموزش نیروهای عراقی، تبادل اطلاعات و همکاری‌های ضدتروریسم باشد، بدون اینکه آمریکا الزاما پایگاه دائمی بزرگی در عراق داشته باشد. توافق اولیه دو کشور نیز از ابتدا حرکت به سمت چنین رابطه‌ای را پیش‌بینی کرده بود درنتیجه می‌توان گفت آمریکا پس از بیش از دودهه به‌دنبال به‌وجودآوردن شکل خاص و جدیدی از حضور و بازیگری در عراق است. از سوی دیگر برای عراق نیز ۳۰سپتامبر بیش از آنکه پایان یک پرونده باشد، آغاز مرحله‌ای تازه است زیرا بغداد از یک طرف به خواسته دیرینه خود برای پایان حضور نظامی خارجی نزدیک می‌شود اما از طرف دیگر اکنون باید نشان دهد بدون نیروهای آمریکایی قادر است داعش را کنترل، امنیت اقلیم کردستان را حفظ کند و مهم‌تر از همه سلاح را زیر کنترل دولت قرار دهد.
برای ایران نیز خروج نیروهای آمریکایی از کشور همسایه از منظر کاهش حضور مستقیم نظامی واشنگتن اهمیت دارد اما آینده عراق تنها به این متغیر وابسته نخواهد بود زیرا رقابت اقتصادی، سیاسی و امنیتی بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای همچنان ادامه خواهد داشت. در همین رابطه است که می‌توان گفت، مساله مهم امروز عراق نحوه پرکردن خلأ نیروهای آمریکایی است که فصل تازه‌ای در سیاست و رقابت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای در این کشور را رقم خواهد زد.
۱ دیدگاه
سلام،من مکرر در سایت ها بعلت عدم دسترسی به نیروهای مسلح گوشزد کردم ،هرگز جنگ زمینی ما با امریکا مثل جنگ ایرلن وعراق یا جنگ روسیه واکراین نیست ،جنگ اصفهان اخبر در دشت مهیار را الگو قرار بدید وهرگز نیروهای متمرکز قادر به مبارزه نیستن چون در فاصله دویست کیلومتری نیروها باد پوشش هوایی نود درصد جنکس انجام میشه لذا باید با انبوه دوش پرتاپ وانبوه پهپاد مدرن ما بتوتیم با اونا مثل خودشون بجنگیم اگر این ضعف را برطرف نکنیم جونای ما مثل گل پر پر وجنگ را خواهیم باخت پس تمام تمرکز ما باید هم تک نفری وغیر پادگانی بلسد هم پوشش پهپادی ودوش پرتابی پس عزیزان یادتون نره دشمن شکر خدا یک جنگ بنوعی زمینی باما در اصفهان کرد وموفق هم بود ما بلید مثل خودش بجنکیم غیراز اینکه اونا به انولع پوشش ماهواره ای مپ وبالاتر امپ حتی زیر زمین وسنگر هم تسلط دارن پس عزیزان بهوش باشید تشکر