تجارت یکطرفه در سایه ظرفیتهای پنهان

جهان صنعت– فاصله جغرافیایی ایران و برزیل مانع شکلگیری یکی از مهمترین مسیرهای بالقوه تجارت میان آمریکای جنوبی و خاورمیانه نشده؛ مسیری که اگرچه امروز بیش از هر چیز بر تامین غلات و نهادههای کشاورزی ایران از سوی برزیل استوار بوده اما ظرفیت آن به مراتب فراتر از خرید و فروش ذرت و سویاست. دوکشور با برخورداری از منابع طبیعی، توانمندیهای کشاورزی، ظرفیتهای صنعتی و نیازهای مکمل اقتصادی میتوانند شرکای تجاری مهمی برای یکدیگر باشند. با این حال آنچه در عمل دیده میشود، فاصله معنادار میان ظرفیتهای بالقوه و واقعیت تجارت دوجانبه است؛ رابطهای که در آن برزیل فروشندهای قدرتمند و ایران عمدتا خریدار محصولات اساسی باقی مانده است.
براساس دادههای وزارت توسعه، صنعت و تجارت خارجی برزیل صادرات این کشور به ایران در سال۲۰۲۵ به حدود ۹/۲میلیارددلار رسید. درمقابل ارزش واردات برزیل از ایران تنها حدود ۸۴میلیوندلار بود. به این ترتیب تراز تجاری بهشدت به نفع برزیل است و ایران با وجود برخورداری از ظرفیتهای صادراتی متنوع سهم بسیار کوچکی از بازار این کشور دارد.
محدودماندن مناسبات اقتصادی در الگوی سنتی
این شکاف تجاری را نمیتوان صرفا به تفاوت توان اقتصادی دوکشور نسبت داد بلکه باید آن را نشانهای از محدودماندن مناسبات اقتصادی در یک الگوی سنتی و کمتنوع دانست؛ الگویی که در آن ایران برای تامین بخشی از نیازهای غذایی خود به بازار برزیل وابسته بوده اما هنوز نتوانسته متناسب با این حجم از واردات جایگاه قابلتوجهی برای محصولات خود در بازار آمریکای جنوبی ایجاد کند.
تمرکز اصلی تجارت دوجانبه بر محصولات کشاورزی است. در سال۲۰۲۵ ذرت و سویا رویهمرفته ۲/87درصد صادرات برزیل به ایران را تشکیل دادند. سهم ذرت بهتنهایی ۹/۶۷درصد و سهم سویا ۳/19درصد بود. برزیل در همین سال حدود ۱/9میلیون تن ذرت به ایران صادر کرد و به بزرگترین مقصد صادرات ذرت این کشور تبدیل شد. این ارقام نشان میدهد بازار ایران برای بخش کشاورزی برزیل اهمیتی فراتر از یک مقصد صادراتی معمولی دارد. از سوی دیگر وابستگی ایران به واردات نهادههای دامی و غلات زمینهای پایدار برای توسعه این مبادلات فراهم کرده است. ذرت، سویا و کنجاله سویا از جمله محصولاتی هستند که میتوانند در تامین نیاز صنایع دام و طیور ایران نقش مهمی ایفا کنند اما همین تمرکز بیش از اندازه بر چند کالای محدود، یک آسیب جدی نیز به همراه دارد: تجارت دوکشور بهشدت دربرابر نوسانات قیمت جهانی غلات هزینه حملونقل دریایی و تحولات سیاسی آسیبپذیر شده است.
ظرفیتهای جا مانده
واضح است که ظرفیت همکاری دو کشور نباید به تجارت غلات محدود بماند. برزیل در حوزه کشاورزی صنعتی، ماشینآلات و فناوریهای تولید، زیستفناوری کشاورزی، صنایع غذایی و دامپروری از توانمندیهای قابلتوجهی برخوردار است. درمقابل ایران میتواند با توسعه صادرات محصولات پتروشیمی، کودهای شیمیایی، اوره، مواد معدنی و محصولات با ارزش افزوده کشاورزی سهم بیشتری از بازار برزیل به دست آورد.
اتفاقا آمار تجارت سال۲۰۲۵ نشان میدهد کود و محصولات کودی حدود ۷۹درصد واردات برزیل از ایران را تشکیل دادند. پسته و سایر محصولات خشکباری ایران در این بازار حضور دارند بنابراین برخلاف تصور رایج ظرفیت صادراتی ایران به این کشور کاملا محدود به محصولات خام نیست و امکان توسعه سبد صادراتی وجود دارد.
نشست همکاریهای تجاری ایران و برزیل
اباذر براری، معاون امور بینالملل فدراسیون حملونقل و لجستیک در نشست همکاریهای تجاری ایران و برزیل با تاکید بر ضرورت شناسایی موانع توسعه مبادلات دو کشور اظهار کرد: بررسی چالشهای موجود و رفع موانع پیشروی تجارت از الزامات گسترش پایدار روابط اقتصادی ایران و برزیل است. وی با اشاره به اهمیت تداوم تامین کالا و حفظ زنجیره تامین پس از جنگ افزود: لجستیک به یکی از چالشهای اصلی تجارت جهانی تبدیل شده اما این مساله در مبادلات ایران و برزیل به دلیل فاصله جغرافیایی زیاد و حجم بالای محمولههای تجاری، ابعاد پیچیدهتری دارد.
براری با بیان اینکه بخش قابلتوجهی از تجارت دو کشور به کالاهای اساسی و محمولههای حجیم مانند شکر، ذرت و غلات اختصاص دارد، تصریح کرد: جابهجایی این کالاها ازطریق حملونقل دریایی و کشتیهای بزرگ از نظر اقتصادی و عملیاتی مزیت قابلتوجهی نسبت به حمل زمینی دارد بنابراین جایگزینی مسیرهای دریایی با حملونقل جادهای، هزینه و دشواری بیشتری به فرایند تجارت تحمیل میکند. معاون امور بینالملل فدراسیون حملونقل و لجستیک با تشریح وضعیت مسیرهای تجاری دوکشور پس از جنگ گفت: محدودیت در مسیرهای سنتی کشتیرانی باعث شده بخشی از مبادلات از مسیرهای جایگزین و با استفاده از بنادر واسط ازجمله مسیر ترکیه انجام شود. با این حال استفاده از این مسیرها نیز با ملاحظات امنیتی افزایش زمان انتقال و هزینههای بیشتر همراه است.
وی با اشاره به رشد قابلتوجه هزینههای حملونقل اظهار کرد: هزینه جابهجایی یک کانتینر ۴۰فوت که پیش از این حدود ۳هزاردلار بود در شرایط فعلی به حداقل ۸هزاردلار افزایش یافته است. علاوه بر این انتقال زمینی محمولهها از مسیرهای جایگزین نیز با افزایش چشمگیر هزینهها مواجه شده است.
ضرورت بهرهگیری از ظرفیت سایر بنادر کشور
براری با تاکید بر ضرورت بهرهگیری از ظرفیت سایر بنادر کشور برای توسعه تجارت و کاهش وابستگی به مسیرهای محدودشده دریایی افزود: بنادر دیگر ایران میتوانند نقش موثری در ایجاد مسیرهای جایگزین و استمرار جریان مبادلات تجاری ایفا کنند.
وی با اشاره به لزوم بازنگری در سیاستهای زیرساختی و برنامهریزی لجستیکی کشور خاطرنشان کرد: حتی با پایان شرایط جنگی نیز نمیتوان انتظار داشت محدودیتهای مسیرهای دریایی بلافاصله برطرف شود و فعالیتها در کوتاهترین زمان به شرایط عادی بازگردد. از اینرو ضروری است از هماکنون توسعه زیرساختهای جایگزین بهویژه ظرفیتهای بندر چابهار در دستور کار قرار گیرد.
معاون امور بینالملل فدراسیون حملونقل و لجستیک با اشاره به چشمانداز ۱۰میلیارددلاری تجارت ایران و برزیل اظهار کرد: مبادلات تجاری دوکشور طی سالهای اخیر روندی صعودی داشته و برخورداری برزیل از ظرفیتهای گسترده تولید و صادرات محصولات کشاورزی و کالاهای اساسی، فرصت قابلتوجهی برای تعمیق همکاریهای اقتصادی و توسعه تجارت دوجانبه ایجاد کرده است.
رفع چالشهای لجسیتکی
علیپور، کارشناس زنجیره تامین نیز در این نشست با اشاره به روند افزایشی مبادلات تجاری دو کشور اظهار کرد: باوجود ظرفیتهای قابلتوجه اقتصادی ایران و برزیل، چالشهای لجستیکی به یکی از موانع اصلی توسعه تجارت تبدیل شده است. این مساله بهویژه در تجارت با برزیل اهمیت بیشتری دارد چراکه بخش عمده مبادلات دو کشور را کالاهای فلهای و محمولههای حجیم تشکیل میدهد و همین موضوع حملونقل و عملیات تجاری را پیچیدهتر میکند.
وی با اشاره به ظرفیتهای جمعیتی و اقتصادی دوکشور افزود: ایران با جمعیتی بیش از ۹۰میلیون نفر و برزیل با جمعیتی بالغ بر ۲۰۰میلیون نفر هر دو از اعضای گروه بریکس هستند و از نظر ساختار اقتصادی نیز مکمل یکدیگرند. برزیل یکی از بزرگترین تولیدکنندگان محصولات غذایی در جهان است و ایران نیز به دلیل جمعیت و نیازهای مصرفی خود، بازار بزرگی برای محصولات این کشور به شمار میرود.
ناترازی ۳۰برابری صادرات و واردات ایران و برزیل
این کارشناس زنجیره تامین با تشریح آمار مبادلات تجاری دو کشور در سال۲۰۲۵ گفت: ایران در این سال حدود ۳میلیارددلار واردات از برزیل داشته که بخش عمده آن شامل ذرت، سویا، نهادههای دامی و محصولات غذایی بوده است. درمقابل صادرات ایران به برزیل تنها حدود ۹۱میلیوندلار برآورد میشود. علیپور ادامه داد: به این ترتیب ارزش صادرات برزیل به ایران حدود ۳۰برابر صادرات ایران به این کشور است. حدود ۸۷درصد واردات ۳میلیارددلاری ایران از برزیل نیز به ذرت و سویا اختصاص دارد. ایران حدود ۲۰درصد از کل صادرات ذرت برزیل را خریداری میکند.
وی با اشاره به اقلام صادراتی ایران به برزیل اظهار کرد: کود، سموم، محصولات پتروشیمی و فرآوردههای پالایشگاهی از جمله کالاهایی هستند که ایران به این کشور صادر میکند اما ظرفیت صادراتی کشور به برزیل بسیار فراتر از این اقلام است و میتوان محصولاتی مانند خشکبار، دارو و کالاهای صنعتی را نیز به سبد صادراتی اضافه کرد.
تداوم واردات از برزیل در شرایط جنگ و تحریم
این کارشناس زنجیره تامین با تاکید بر تابآوری تجارت غذایی ایران و برزیل در شرایط دشوار اقتصادی گفت: باوجود تحریمها محدودیتهای تجاری و وقوع دوجنگ در سالهای اخیر مبادلات دوکشور نهتنها کاهش پیدا نکرده بلکه در برخی مقاطع افزایش نیز داشته است.
وی افزود: در چهارماه نخست سال۲۰۲۶ ایران حدود ۹۱۲میلیوندلار واردات از برزیل انجام داده که از این میزان ۳۴۶میلیوندلار مربوط به ماه آوریل و همزمان با آغاز جنگ در فروردینماه بوده است. این آمار نشان میدهد تجارت محصولات غذایی و نهادههای موردنیاز کشور حتی درشرایط بحرانی نیز استمرار داشته است.
علیپور با بیان اینکه بخش مهمی از نیاز صنایع غذایی و دامپروری ایران از طریق واردات محصولات برزیلی تامین میشود، تصریح کرد: ذرت و کنجاله سویا در تامین خوراک دام و طیور نقش اساسی دارند و بخشی از مواد اولیه مورد استفاده در صنایع غذایی ازجمله گلوکز و فروکتوز نیز از مشتقات ذرت هستند که از برزیل وارد میشوند.
ظرفیت تجارت ۱۰میلیارددلاری
علیپور با اشاره به چشمانداز ترسیمشده برای توسعه روابط اقتصادی دوکشور گفت: ایران و برزیل هدف افزایش حجم تجارت دوجانبه به ۱۰میلیارددلار تا سال۲۰۳۰ را دنبال میکنند و تحقق این هدف مستلزم استفاده از ظرفیتهای مغفولمانده در روابط اقتصادی است.
این کارشناس زنجیره تامین ادامه داد: ایران توانایی صادرات محصولات متنوعی ازجمله کود، سموم کشاورزی، محصولات پتروشیمی و پالایشگاهی، خشکبار، دارو و کالاهای صنعتی را دارد؛ محصولاتی که میتوانند بخشی از نیاز بازار برزیل را تامین کنند بنابراین توسعه تجارت نباید صرفا به واردات ذرت و سویا از برزیل محدود بماند.
علیپور با اشاره به تجربه سالهای گذشته در توسعه روابط تجاری با کشورهای مختلف اظهار کرد: محدودیتهای موجود در حوزه تجارت بینالمللی، لزوماً مانع توسعه مبادلات نیست اما برای گسترش تجارت با برزیل باید زیرساختهای لجستیکی، تجاری و مالی تقویت شود. درحالحاضر زیرساختهای حملونقل و مالی میان دوکشور متناسب با ظرفیت واقعی مبادلات نیست و دسترسی مستقیم فعالان اقتصادی ایران به تجار برزیلی نیز با دشواریهایی همراه است.
وی تاکید کرد: ایجاد کانالهای ارتباطی میان بخشخصوصی دوکشور توسعه همکاریهای تجاری و شناسایی فرصتهای جدید میتواند به کاهش این موانع کمک کند. برگزاری نشستهای مشترک میان فعالان اقتصادی نیز از جمله اقداماتی است که میتواند زمینه ارتباط مستقیم شرکتها و تجار دو کشور را فراهم کند.
ضرورت عبور از تجارت فلهای و حرکت بهسمت سرمایهگذاری مشترک
به گزارش مهر این کارشناس زنجیره تامین با تاکید بر ضرورت تغییر الگوی مبادلات تجاری ایران و برزیل گفت: باید از الگوی فعلی که عمدتا بر واردات ذرت و سویا ازطریق کشتیهای فلهبر استوار است عبور کرده و بهسمت همکاریهای گستردهتر اقتصادی حرکت کنیم.
وی افزود: برزیل از ظرفیت بالایی در تولید دام زنده و محصولات مرتبط با صنعت مرغداری برخوردار است و شرکتهای این کشور میتوانند علاوه بر صادرات محصولات خود در بازار ایران نیز حضور پیدا کنند و با شرکتهای داخلی همکاری داشته باشند. حتی امکان شکلگیری همکاری با شرکتهای بزرگ صنایع غذایی برزیل و توسعه فعالیتهای مشترک در ایران وجود دارد.
علیپور با اشاره به ضرورت بازاریابی و ایجاد ارتباط میان شرکتهای دوکشور اظهار کرد: تحقق این ظرفیتها به برنامهریزی، اراده و ایجاد مسیرهای ارتباطی پایدار نیاز دارد. با توجه به فاصله جغرافیایی ایران و برزیل و دشواری رفتوآمد تجار وجود یک کانال ارتباطی موثر برای تسهیل مبادلات و توسعه همکاریهای اقتصادی اهمیت زیادی دارد.
یکنتیجهگیری واقعگرایانه
علیپور با تاکید بر پیوند امنیت غذایی ایران با روابط تجاری این کشور با برزیل گفت: بخش مهمی از خوراک دام و طیور و مواد اولیه صنایع غذایی کشور از برزیل تامین میشود. از سوی دیگر برزیل به دلیل برخورداری از ظرفیتهای کشاورزی و تولیدی گسترده و هزینه تمامشده رقابتی میتواند تامینکننده مناسبی برای بخشی از نیازهای ایران باشد.
وی خاطرنشان کرد: ایران کشوری با محدودیت منابع آبی است و ادامه توسعه کشاورزی با اتکا به ظرفیتهای محیطی داخلی بدون توجه به مزیتهای تولید در سایر کشورها میتواند فشار بیشتری بر منابع طبیعی وارد کند. از این رو استفاده از ظرفیت کشورهایی مانند برزیل در تامین محصولات کشاورزی و نهادههای دامی درکنار تقویت تولید داخلی میتواند به مدیریت بهتر منابع و تامین پایدار موادغذایی کمک کند.
