تاوان نساختن شهر آینهای

مهسا شیرازی – عربستان هنوز هزینه نهایی ساخت شهر ۱۷۰کیلومتری The Line را اعلام نکرده که برآورد هزینه عقبنشینی از برنامههای NEOM نیز به میلیاردها دلار رسیده است. براساس اطلاعات منتشرشده از برنامه مالی این مجموعه برای سالهای ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰، حدود ۱۶میلیارددلار برای پرداختهای احتمالی ناشی از خاتمه قراردادهای بلندمدت پیشبینی شده؛ رقمی معادل ۵/1برابر منابع توسعه جدید در همین دوره. این برآورد هنوز تایید رسمی نشده و رقم پرداختهای قطعی نیز مشخص نیست. در همین حال، برنامه ساخت The Line محدود شده، شماری از قراردادهای عمرانی در سایر بخشهای NEOM خاتمه یافته و سرمایهگذاری تازه بیشتر بهسمت Oxagon میرود. عربستان اکنون با دوهزینه همزمان روبهرو است؛ تامین مالی پروژههایی که همچنان اجرا میشوند و تسویه قراردادهایی که اجرای آنها متوقف شده است.
هدف جمعیتی NEOM، از ۵/۱میلیون به ۱۰۰هزار نفر
هدف جمعیتی نئوم برای سال ۲۰۳۰ که در ابتدا یکمیلیون و ۵۰۰هزار نفر تعیین شده بود، در برآوردهای جدید به حدود 100هزار نفر رسیده است؛ کاهشی نزدیک به ۹۳درصد. این هدف در سال ۲۰۲۴ به ۳۰۰هزار نفر تعدیل شد و بنا بر گزارش ۲۲مه ۲۰۲۶ سمافور، در بازنگری بعدی به حدود 100هزار نفر کاهش یافت. رقم اخیر هنوز تایید رسمی نشده و به جمعیت پیشبینیشده برای کل نئوم تا سال ۲۰۳۰ مربوط است، نه ظرفیت نهایی شهر لاین.
برنامه ساخت لاین نیز نسبت به طرح اولیه تغییر قابلتوجهی کرده است. عربستان این شهر را با طول ۱۷۰کیلومتر و ظرفیت سکونت میلیونها نفر معرفی کرد اما بلومبرگ در
آوریل ۲۰۲۴ گزارش داد که هدف ساخت تا سال ۲۰۳۰ به حدود ۴/2کیلومتر محدود شده است؛ معادل ۴/۱درصد طول کل شهر. این رقم هدف اجرایی گزارششده در آن مقطع بود، نه میزان پیشرفت عملیات ساختمانی. گزارشهای سال ۲۰۲۶ نیز از بازنگری در طراحی لاین و موکولشدن بخش عمده ساختوساز آن به سالهای پس از ۲۰۳۰ خبر دادهاند.
کاهش جمعیت موردانتظار، بر هزینه و بازده زیرساختهای لاین اثر میگذارد. شبکه حملونقل، تاسیسات آب و برق و خدمات شهری باید پیش از استقرار بخش بزرگی از جمعیت احداث شوند، درحالیکه درآمد حاصل از بهرهبرداری به تعداد ساکنان و حجم فعالیت اقتصادی وابسته است. اگر جمعیت دیرتر از زمان پیشبینیشده جذب شود، بخشی از ظرفیت این زیرساختها برای سالها بدون استفاده کافی باقی میماند. در نتیجه، بازگشت سرمایه به تاخیر میافتد و هزینه احداث به ازای هر ساکن افزایش مییابد مگر آنکه سرمایهگذاری در زیرساختها نیز متناسب با جمعیت جدید کاهش پیدا کند.
محدودشدن ساخت The Line، بخشی از هزینههای برنامه اولیه را به سالهای بعد منتقل میکند. با این حال، هزینه طراحی، آمادهسازی زمین و زیرساختهایی که پیشتر اجرا شدهاند، قابلبازگشت نیست. بنابراین کاهش طول شهر در برنامه سال ۲۰۳۰ به همان نسبت از هزینه کل پروژه نمیکاهد. میزان صرفهجویی به هزینه بخشهای حذفشده و تعهدات باقیمانده بستگی دارد؛ ارقامی که هنوز بهصورت جامع منتشر نشدهاند.
هزینه سنگین نساختن
قرارداد ساخت سهسد و سازه The Bow در منطقه Trojena، از بخشهای مجموعه NEOM، در مارس ۲۰۲۶ خاتمه یافت. شرکت ایتالیایی Webuild تا آن زمان حدود ۳۰درصد عملیات را انجام داده بود و ارزش کارهای باقیمانده قرارداد به ۸/۲میلیارد یورو میرسید. با توقف پروژه، Webuild اعلام کرد هزینه عملیات انجامشده و مخارج ناشی از خاتمه زودهنگام قرارداد، از جمله جمعآوری تجهیزات و خروج از کارگاه، مطابق مفاد قرارداد جبران خواهد شد. رقم ۸/۲میلیارد یورو به ارزش عملیات اجرانشده مربوط است و نباید آن را مبلغ خسارت فسخ قرارداد دانست.
دوماه بعد، قرارداد احداث خطآهن در محدوده Sharma نیز خاتمه یافت؛ پروژه دیگری که اجرای آن به Webuild واگذار شده بود و هنگام توقف حدود ۲۰درصد پیشرفت داشت. ارزش بخش باقیمانده این قرارداد نزدیک به یکمیلیارد یورو اعلام شد. Webuild در این مورد نیز از جبران هزینههای انجامشده و مخارج خاتمه قرارداد خبر داد. این دو قرارداد مربوط به بخشهایی غیراز شهر The Line هستند اما نشان میدهند کاهش فعالیتهای عمرانی در NEOM، بهمعنای پایان تعهدات مالی آن در برابر پیمانکاران نیست.
گزارش هفتم ژوئن ۲۰۲۶Semafor، ابعاد مالی این تعهدات را در مقیاسی بزرگتر مطرح کرد. براساس اطلاعات منابع آگاه، در برنامه مالی NEOM برای سالهای ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰ حدود ۶۰میلیاردریال سعودی، معادل ۱۶میلیارددلار، برای پرداختهای احتمالی ناشی از خاتمه قراردادهای بلندمدت پیشبینی شده است. منابع توسعه جدید در همین دوره حدود ۴۰میلیاردریال، معادل ۷/۱۰میلیارددلار، برآورد شده؛ به این معنا که اعتبار احتمالی خاتمه قراردادها یکونیم برابر منابع توسعه جدید است. این ارقام هنوز تایید رسمی نشدهاند و بیانگر پرداخت قطعی یا هزینه تحققیافته نیستند.
ارزش عملیات باقیمانده در دوقرارداد خاتمهیافته Webuild در مجموع نزدیک به ۸/۳میلیارد یورو اعلام شده است. این مبلغ ارزش کارهایی است که دیگر اجرا نمیشوند، نه خسارت قابلپرداخت به پیمانکار. هزینه عملیات انجامشده، خروج تجهیزات و سایر مخارج خاتمه قرارداد جداگانه محاسبه خواهد شد. از سویدیگر، مشخص نیست چه مقدار از تجهیزات خریداریشده و زیرساختهای آمادهشده در پروژههای دیگر قابلاستفاده است. به این ترتیب، حتی با حذف نزدیک به ۸/۳میلیارد یورو عملیات برنامهریزیشده، رقم سرمایهای که عملا برای NEOM آزاد میشود هنوز قابل محاسبه نیست.
سرمایههای NEOM بهسمت Oxagon میروند
عربستان در حالی برنامه ساخت The Line را محدود کرده که توسعه منطقه صنعتی و بندری Oxagon را ادامه میدهد. به گزارش Semafor در ۲۲مه ۲۰۲۶، NEOM قصد دارد حدود ۳میلیارد دلار دیگر به این منطقه اختصاص دهد. این تصمیم بخشی از بازنگری برنامه سرمایهگذاری مجموعه است که تامین مالی تازه برای The Line، Trojena و شماری از طرحهای گردشگری را به سالهای پس از ۲۰۳۰ موکول کرده است. در برنامه مالی گزارششده برای دوره ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰ نیز از مجموع ۴۰میلیاردریال سعودی منابع توسعه جدید، بخش عمده به Oxagon و زیرساختهای مرتبط با آن اختصاص یافته است. ارقام این برنامه به نقل از منابع آگاه منتشر شدهاند و هنوز تایید رسمی ندارند.
یاسر الرمیان، رییس صندوق سرمایهگذاری عمومی عربستان، در آوریل ۲۰۲۶ از ادامه برنامههای NEOM دفاع کرد اما تکمیل The Line تا پایان دهه را ضرورتی فوری ندانست و توسعه Oxagon را در اولویت قرار داد. این جابهجایی در برنامه سرمایهگذاری، منابع تازه را به پروژههایی هدایت میکند که برخی از آنها وارد مرحله ساخت یا بهرهبرداری شدهاند. در مقابل، اجرای بخش عمده شهر آینهای به سالهای پس از ۲۰۳۰ موکول شده است.
برخلاف The Line که بهرهبرداری اقتصادی از آن به ساخت زیرساختهای گسترده شهری و جذب جمعیت وابسته است، بخشی از فعالیتهای Oxagon از مرحله طراحی عبور کردهاند. بندر NEOM از سال ۲۰۲۲ فعالیت دارد و درحالحاضر خدمات جابهجایی کانتینر، محمولههای عمومی، انبارداری و حملونقل دریایی ارائه میکند. ظرفیت فعلی جابهجایی کانتینر در این بندر ۲۵۰هزار TEU، معادل کانتینر استاندارد ۲۰فوتی، اعلام شده است. توسعه پایانه جدید نیز برای افزایش ظرفیت تا ۵/1میلیون TEU برنامهریزی شده و سال ۲۰۲۷ نخستین سال کامل فعالیت آن پیشبینی شده است البته ظرفیت اسمی بندر با حجم واقعی بار جابهجاشده یا درآمد حاصل از خدمات یکسان نیست.
پروژه هیدروژن سبز نیز از سرمایهگذاریهای بزرگ Oxagon است. شرکت NEOM Green Hydrogen Company با مشارکت NEOM، شرکت سعودی ACWA Power و شرکت آمریکایی Air Products، طرحی با سرمایهگذاری اعلامشده ۴/۸ میلیارد دلار را اجرا میکند. به گزارش MEED در آگوست ۲۰۲۶، عملیات ساخت این مجموعه به پایان رسیده و پروژه وارد مرحله راهاندازی و آزمایش تجهیزات شده است. آغاز بهرهبرداری تجاری برای سال ۲۰۲۷ هدفگذاری شده و ظرفیت طراحی آن تولید روزانه تا ۶۰۰تن هیدروژن سبز است که برای صادرات به آمونیاک تبدیل میشود.Air Products نیز براساس توافقی ۳۰ساله، خریدار انحصاری آمونیاک تولیدی این مجموعه خواهد بود.
وجود خریدار بلندمدت برای محصول، بخشی از ابهام فروش را کاهش میدهد اما هزینه تولید همچنان در بازده سرمایهگذاری تعیینکننده است. برق تجدیدپذیر، تجهیزات الکترولیز، تبدیل هیدروژن به آمونیاک و حمل محصول به بازارهای صادراتی، همگی بر قیمت تمامشده اثر میگذارند. رقم ۴/۸میلیارددلار نیز سرمایهگذاری کل پروژه است و نباید آن را بهعنوان منابع تازه اختصاصیافته از سوی NEOM در سال ۲۰۲۶ محاسبه کرد. سهم تامین مالی شرکا و بانکهای مشارکتکننده در این طرح، از هزینه مستقیم آن برای NEOM تفکیک میشود.
در بخش فناوری، NEOM و DataVolt در فوریه ۲۰۲۵ از توافقی برای توسعه زیرساخت مراکز داده در Oxagon با سرمایهگذاری حدود پنجمیلیارد دلار خبر دادند. این برنامه با مشارکت HUMAIN ادامه یافته و در آگوست۲۰۲۶ آغاز ساخت ۱۰۰مگاوات از فاز نخست ۳۶۰مگاواتی آن اعلام شد. سپس در ۲۱اکتبر، HUMAIN و DataVolt توافق اولیهای با Nebius برای اختصاص حداکثر ۵۰مگاوات ظرفیت امضا کردند. براساس اطلاعیه رسمی، ارائه مرحلهای ظرفیت موردتوافق از سهماههچهارم ۲۰۲۷ پیشبینی شده است. مبلغ قرارداد و تعهد قطعی خرید خدمات منتشر و درآمدی از این توافق گزارش نشده است.
ساخت مرکز داده با هزینه بالای تجهیزات پردازشی، تامین برق و سامانههای خنککننده همراه است. درآمد آن نیز به ظرفیت مورداستفاده مشتریان و نرخ قراردادهای خدماتی بستگی دارد. شروع عملیات ساختمانی و ورود یک مشتری بالقوه بینالمللی، موقعیت اجرایی این طرح را از پروژههایی که هنوز در مرحله طراحی هستند متمایز میکند هرچند بازده آن به هزینه تکمیل و قراردادهای درآمدزای نهایی وابسته خواهد بود.
بندر فعال NEOM، پروژه هیدروژن سبز در مرحله راهاندازی و مرکز داده در حال ساخت، پشتوانه اجرایی تغییر اولویت سرمایهگذاری به Oxagon هستند. با این حال، سرمایهگذاری ۴/۸میلیارددلاری پروژه هیدروژن و برنامه ۵میلیارد دلاری مرکز داده را نمیتوان به ۳میلیارد دلار منابع تازه گزارششده برای Oxagon افزود. این ارقام به دورهها و ساختارهای تامین مالی متفاوت تعلق دارند و سهم مستقیم NEOM از آنها مشخص نیست. عملکرد اقتصادی Oxagon نیز به درآمد عملیاتی بندر، فروش محصول هیدروژن و قراردادهای خدمات مرکز داده وابسته خواهد بود.
چشمانداز ۲۰۳۰ زیر فشار هزینهها
دولت عربستان در آغاز سال ۲۰۲۶ کسری بودجهای معادل ۱۶۵میلیاردریال سعودی پیشبینی کرده بود اما برآورد جدید وزارت دارایی این رقم را به حدود ۲۴۵میلیاردریال، معادل ۶۵میلیارددلار، افزایش داده است. کسری پیشبینیشده اکنون به ۹/۴درصد تولید ناخالص داخلی میرسد در حالی که هنگام تصویب بودجه، این نسبت ۳/۳درصد بود. افزایش ۸۰میلیاردریالی کسری بودجه در سالی رخ داده که دولت همچنان منابع گستردهای برای اجرای برنامههای چشمانداز ۲۰۳۰ اختصاص میدهد و همزمان ناچار به بازنگری در مقیاس برخی پروژههای بزرگ از جمله NEOM شده است.
در بودجه مصوب، درآمد دولت هزار و ۱۴۷میلیاردریال و هزینهها هزار و ۳۱۳میلیاردریال تعیین شده بود. برآوردهای تازه از افزایش ۷/۳درصدی درآمدها و رشد ۳/۹درصدی مخارج نسبت به ارقام اولیه حکایت دارد. با احتساب این تغییرات، هزینههای دولت حدود ۱۲۲میلیاردریال بیشتر از برنامه مصوب خواهد بود. وزارت دارایی عربستان بخش مهمی از این افزایش را به اجرای برنامهها و طرحهای مرحله سوم چشمانداز ۲۰۳۰ نسبت داده است. به این ترتیب، رشد درآمدهای پیشبینیشده نیز برای جبران هزینههای اضافی کافی نبوده و کسری بودجه افزایش یافته است.
ادامه این سطح از مخارج به تامین مالی بیشتری نیاز دارد. در بودجه اولیه، بدهی عمومی عربستان برای پایان سال ۲۰۲۶ حدود هزار و ۶۲۲میلیاردریال، معادل ۷/۳۲درصد تولید ناخالص داخلی، پیشبینی شده بود. دولت از طریق انتشار اوراق و دریافت تسهیلات داخلی و خارجی، بخشی از کسری بودجه و بدهیهای سررسیدشده را تامین مالی میکند. افزایش نیاز به استقراض، هزینه بازپرداخت اصل و سود بدهی را نیز در سالهای آینده بالا میبرد. با این حال، نسبت بدهی به تولید ناخالص داخلی بهتنهایی نشانه بحران مالی نیست و باید در کنار هزینه تامین مالی، سررسید بدهیها و ظرفیت درآمدی دولت بررسی شود.
فشار بودجه عمومی را نمیتوان مستقیما به حسابهای صندوق سرمایهگذاری عمومی عربستان منتقل کرد. این صندوق ساختار مالی مستقلی دارد و بخش مهمی از پروژههای NEOM از طریق آن تامین مالی میشود. باوجود این جدایی، دولت و صندوق هردو برای اجرای برنامههای توسعهای به منابع بازار سرمایه و مشارکت شرکتهای خصوصی نیاز دارند. افزایش استقراض دولت و ادامه سرمایهگذاریهای بزرگ صندوق، اهمیت هزینه تامین مالی و نحوه تقسیم منابع میان پروژهها را بیشتر کرده است.
افزایش نیاز دولت به تامین مالی، همزمان با ادامه سرمایهگذاریهای صندوق سرمایهگذاری عمومی، اهمیت انتخاب میان پروژههای چشمانداز ۲۰۳۰ را بیشتر کرده است. The Line برای بهرهبرداری به احداث زیرساختهای گسترده شهری نیاز دارد و درآمد آن به جذب جمعیت در سالهای آینده وابسته است. در Oxagon، بخشهایی از زیرساخت بندری فعال شده و طرحهای صنعتی و فناوری به مراحل اجرایی رسیدهاند. تفاوت زمان بهرهبرداری و امکان درآمدزایی این پروژهها، در کنار هزینه تکمیل آنها، مبنایی برای مقایسه اقتصادی اولویتهای سرمایهگذاری فراهم میکند.
مشارکت سرمایهگذاران خصوصی نیز با اعلام ارزش پروژهها تحقق پیدا نمیکند. شرکتهایی که قرار است در تامین مالی بندر، مراکز داده یا صنایع جدید مشارکت کنند، به برآورد هزینه تکمیل، زمان بهرهبرداری و قراردادهای درآمدزا نیاز دارند. کاهش مقیاس The Line و خاتمه برخی قراردادهای NEOM، ارزیابی تعهدات مالی این مجموعه را برای سرمایهگذاران مهمتر کرده است. بدون انتشار جزئیات قراردادهای اصلاحشده و هزینه تکمیل پروژهها، تعیین میزان سرمایهای که NEOM در سالهای آینده به آن نیاز خواهد داشت دشوار است.
افزایش کسری بودجه، عربستان را از اجرای چشمانداز ۲۰۳۰ منصرف نکرده است؛ دولت حتی در برآوردهای جدید نیز افزایش هزینهها را با ادامه برنامههای توسعهای توضیح میدهد. با این حال، منابعی که به پروژههای نیمهتمام و تسویه قراردادهای گذشته اختصاص مییابد، دیگر برای شروع طرحهای تازه در دسترس نخواهد بود. بازنگری در The Line و تمرکز بیشتر بر Oxagon را باید در کنار همین محدودیت مالی بررسی کرد. عربستان همچنان برای توسعه NEOM هزینه میکند اما بخش بیشتری از این سرمایهگذاری اکنون به پروژههایی اختصاص مییابد که مسیر کوتاهتری تا بهرهبرداری دارند.
عقبنشینی NEOM پیش از جنگ آغاز شد
در آوریل ۲۰۲۴ Bloomberg گزارش داد که هدف ساخت The Line تا سال ۲۰۳۰ به حدود ۴/2کیلومتر کاهش یافته است در حالی که طرح اولیه، شهری به طول ۱۷۰کیلومتر را پیشبینی میکرد. انتشار این گزارش دوسال پیش از بازنگریهای گسترده سال ۲۰۲۶ و تشدید تنشهای نظامی اخیر در منطقه بود. بنابراین محدودشدن برنامه ساخت The Line پیش از تحولات امنیتی اخیر مطرح شده بود و نمیتوان عقبنشینی از اهداف اولیه را صرفا به جنگ نسبت داد.
تنشهای نظامی منطقه میتوانند هزینه اجرای همین برنامه محدودتر را نیز افزایش دهند.
NEOM برای واردات ماشینآلات، تجهیزات صنعتی و مصالح ساختمانی به مسیرهای حملونقل بینالمللی وابسته است. اختلال در کشتیرانی دریای سرخ، افزایش حق بیمه محمولهها یا طولانیشدن زمان تحویل تجهیزات، هزینه پیمانکاران را تحتتاثیر قرار میدهد. با این همه، تاکنون اطلاعاتی منتشرنشده که نشان دهد چه میزان از مخارج NEOM مستقیما بر اثر این اختلالها افزایش یافته است.
پیامد دیگر ناامنی منطقهای میتواند در تامین مالی پروژهها ظاهر شود. شرکتی که قصد سرمایهگذاری در بندر، کارخانه یا مرکز داده را دارد، هزینه حمل تجهیزات، زمان راهاندازی و احتمال تاخیر در آغاز فعالیت را در محاسبات خود لحاظ میکند. افزایش این هزینهها ممکن است شرایط قراردادها را تغییر دهد یا اجرای بعضی سرمایهگذاریها را عقب بیندازد. اثر واقعی این مخاطرات بر NEOM زمانی قابل بررسی خواهد بود که جزئیات تامین مالی و قراردادهای جدید منتشر شود.
بازنگری در The Line پیش از تشدید تنشهای اخیر آغاز شد و هزینه تعهدات قراردادی آن نیز به تصمیمهای همان دوره مربوط است. اکنون جنگ ممکن است اجرای طرحهای باقیمانده را پرهزینهتر کند اما برآورد اولیه ساخت، نحوه انعقاد قراردادها و منابع هزینهشده پیش از تغییر برنامه، همچنان نیازمند بررسی مستقل است. از زمانی که هزینه ساختوساز انجامشده، تعهدات تسویهنشده و برآورد جدید تکمیل The Line منتشر نشود، سهم تصمیمهای اولیه از هزینه عقبنشینی NEOM همچنان نامشخص خواهد ماند.
عقبنشینی از ساخت، نه از هزینهها
تغییر برنامه NEOM دواثر مالی متفاوت دارد. از یکسو، محدودشدن The Line و خاتمه قراردادهای عمرانی میتواند بخشی از هزینههای ساخت در سالهای آینده را کاهش دهد. از سویدیگر، سرمایهای که پیشتر صرف طراحی، آمادهسازی و عملیات ساختمانی شده، بازنمیگردد و تسویه قراردادهای متوقفشده نیز هزینه جداگانهای دارد. برآورد ۱۶میلیارددلاری پرداختهای احتمالی خاتمه قراردادها، در صورت تحقق، بخش قابلتوجهی از منابع سالهای آینده مجموعه را مصرف خواهد کرد؛ رقمی که هنوز تایید رسمی نشده و میزان پرداخت واقعی آن مشخص نیست.
در همین دوره، سرمایهگذاری در Oxagon ادامه دارد؛ منطقهای که بندر آن فعال است و پروژههای هیدروژن سبز و مراکز داده به مراحل اجرایی رسیدهاند. درآمد این فعالیتها میتواند در آینده بخشی از هزینه توسعه را جبران کند اما سرمایهگذاریهای جدید تعهدات گذشته را حذف نمیکنند. نتیجه مالی تغییر مسیر NEOM به فاصله میان هزینههای حذفشده، مبالغ تسویه قراردادها و درآمد پروژههایی بستگی دارد که جایگزین اولویتهای اولیه شدهاند.
عربستان از ساخت بخش بزرگی از شهر آینهای عقب نشسته است اما هنوز معلوم نیست توقف این ساختوساز چه مقدار سرمایه آزاد کرده و چه میزان تعهد مالی بر جای گذاشته است.
