بلبشوی ترجمههای ماشینی

نادر نینوایی– اواخر قرن بیستم در حالی که برای ورود به قرن بیستویک آماده میشدیم، حس و حال متفاوتی در جامعه انسانی حکمفرما بود. گروهی پایکوبان به استقبال عصر تکنولوژی و دروازههای جدید تمدن میرفتند و عدهای از «سال سیاه» سخن میگفتند؛ سالی که به تعبیر ترانه «سال ۲۰۰۰» داریوش، «قلب فلزی» در سینهها جا داده میشود.
در سالهای آغازین قرن جدید، تغییر و تحولات اما آنقدر شگفت نبود. هرچند رفتهرفته با گسترش روزافزون اینترنت، تلفنهای هوشمند، شبکههای اجتماعی و البته در این چندسال اخیر هوشمصنوعی، بشر بهراستی با انقلابی در تمام عرصهها مواجه شده است.
موج تعدیل نیرو با ریشه دواندن هوشمصنوعی در جوامع و جایگزینی ماشین با انسان اتفاق عجیبی بود که بیشتر انتظار داشتیم در سینمای هالیوود آن را به تماشا بنشینیم اما حالا تبدیل به بخشی از زندگی روزمره ما شده است. اعتصاب فیلمنامهنویسان هالیوود در اعتراض به استفاده روزافزون فیلمسازان از هوشمصنوعی و کمشدن حقوقهایشان نشان از تعارضی شدید داشت که اندکاندک رخ مینمود. حالا مدتی است که هوشمصنوعی به بحث ترجمه وارد شده و حتی همین چندی پیش، رمان تازه هاروکی موراکامی، «داستان کاهو»، با کمک یک ابزار مبتنیبر هوشمصنوعی فقط در چهارساعت از ژاپنی به چینی ترجمه شد. اگرچه شاید هوشمصنوعی بتواند ترجمهای سریع از یک اثر ارائه بدهد اما منتقدان معتقدند که در انتقال حس بشری، لحن نویسنده و ریزهکاریهای ادبی دست بستهای دارد؛ این است که متنش مثل ذات خودش ماشینی میشود و فاقد شور و حس بشری. در مقابل این نقدها اما ترجمه با هوشمصنوعی طرفداران خود را هم دارد، آنهایی که میگویند سریع است و در منتقلکردن مفهوم کلی و نوشتن جملههای معنادار، توانا. این گروه همچنین هزینه کم و سرعت بالا را امتیازهای آن میشمرند و امید دارند که با پیشرفت الگوریتمها کارش بهتر و دقیقتر هم بشود.
برای آنکه آینده ترجمه در ایران در عصر هوشمصنوعی را بهتر تحلیل کرده و چشماندازی به آینده داشته باشیم به سراغ «لیلی گلستان»، مترجم شناختهشدهای رفتیم که ترجمه آثاری از گابریل گارسیا مارکز، ایتالو کالوینو، رومن گاری و آلبر کامو را در کارنامه دارد. نگاه او به آینده ترجمه در عصر هوشمصنوعی خوشبینانه نیست و معتقد است ریشهدوانیدن و جولان این فناری در عرصه ترجمه «بلبشویی» به راه خواهد انداخت و هوشمصنوعی هیچگاه نخواهد توانست تجربههای ماندگاری که امثال صالح حسینی و نجف دریابندری در تاریخ ترجمه ایران رقم زدند را تکرار کرده، یا حتی به آن نزدیک شود.
مترجم یا ماشین؛ مساله این است!
ترجمه ادبی چیزی فراتر از کنار هم گذاشتن کلمات و پیداکردن معادل آنها در زبانی دیگر است. مترجم باید حال و هوای نثر را با گوشت، پوست و استخوانش درک کند، لحن نویسنده را بشناسد و گاهی برای پیداکردن یک واژه مناسب، میان چندین مترادف دست به انتخاب بزند؛ انتخابی که شاید در نگاه اول چندان مهم به نظر نرسد اما میتواند حال یک جمله و حتی فضای یک داستان را تغییر دهد. درست در همین نقطه است که مرز میان ترجمه انسانی و ترجمه ماشینی خود را نشان میدهد.
در همین رابطه از لیلی گلستان، مترجم و نویسنده، پرسیدیم در شرایطی که هوشمصنوعی میتواند در زمانی کوتاه متنی را ترجمه کند، اصلا مترجم چه معنایی پیدا میکند و چه چیزی در ترجمه انسانی وجود دارد که ماشین نمیتواند جایگزین آن شود؟ پاسخ گلستان کوتاه بود اما تکلیفش با هوشمصنوعی روشن. او معتقد است این فناوری «نمیتواند حس و مفهوم را دریابد» و برای سبکهای مختلف، از همان کلمات تکراری استفاده میکند؛ به همین دلیل هم نمیتواند «حس و حال نثر» را آنطورکه باید دربیاورد. این همان نقطهای است که ترجمه ادبی از ترجمه صرف کلمات جدا میشود. ممکن است یک جمله از نظر معنایی درست از آب درآمده باشد اما لحن نویسنده در آن گم شده باشد؛ ممکن است کلمه درست انتخاب شده باشد اما حال قصه دیگر همان حال قصه اصلی نباشد. در چنین شرایطی، ترجمه اگرچه میتواند معنای متن را منتقل کند اما چیزی از روح اثر را با خود به زبان مقصد نیاورده است.
رقابتی که کیفیت را پایین میآورد
نباید فراموش کنیم که رقابت برای ترجمه سریعتر آثار با آمدن هوشمصنوعی شروع نشده است. پیش از آنکه این فناوری سر و کلهاش پیدا شود هم بازار نشر گاهی مترجم را درگیر مسابقهای برای زودتر رساندن کتاب به قفسهها کرده بود؛ مسابقهای که در آن گاهی سرعت انتشار از کیفیت ترجمه مهمتر میشد. گلستان از تجربهای میگوید که خود شاهد آن بوده؛ کتابی که برنده جایزه نوبل شده بود و ناشر برای آنکه بتواند زودتر از دیگران آن را منتشر کند، کتاب را به سه قسمت تقسیم کرده و هر قسمت را به یک مترجم سپرده بود. هر مترجم بخشی از اثر را ترجمه کرد و نتیجه، از نگاه گلستان، چیزی جز یک ترجمه تکهپاره نبود. او این شیوه را «مسابقه مذبوحانه» میداند و معتقد است چنین رقابتی درنهایت راه به جایی نخواهد برد، جز اینکه مخاطب را با ترجمهای تکهتکه روبهرو کند.
ماجرا از این جهت قابل تامل است که یک اثر ادبی، برخلاف یک متن خبری یا اداری، فقط مجموعهای از جملهها نیست که بتوان آن را میان چند نفر تقسیم کرد و دوباره کنار هم گذاشت. نویسنده برای ساختن زبان اثر، ریتم، لحن و فضای آن زمان گذاشته و مترجم نیز برای انتقال همین مجموعه به زبان دیگر باید کلیت اثر را ببیند. وقتی این کلیت قربانی سرعت شود، ممکن است کتاب زودتر به دست مخاطب برسد اما چیزی از کیفیت آن در این مسیر جا بماند.
با آمدن هوشمصنوعی میل به سرعت در ترجمه آثار جدید بیشتر هم شده است. اگر پیش از این تقسیم کتاب میان چند مترجم راهی برای جلو افتادن از رقبا بود، امروز ماشین میتواند حجم بزرگی از متن را در زمانی بسیار کوتاه تولید کند بنابراین پرسش فقط این نیست که هوشمصنوعی چقدر سریع ترجمه میکند، مساله این است که در این مسابقه برای سریعتر رسیدن به بازار، این ارزشهای ادبی اثر است که قربانی میشود.
وقتی مخاطب نمیداند مترجم کیست
ورود هوشمصنوعی اما یک مساله دیگر را هم پیشروی بازار کتاب گذاشته است؛ مساله اعتماد. مخاطب وقتی کتابی را از قفسه برمیدارد، معمولا نمیداند مترجم برای رسیدن به متن نهایی چه مسیری را طی کرده است. ممکن است مترجم ماهها با یک اثر درگیر بوده و ممکن است بخش مهمی از کار را ماشین انجام داده باشد و مخاطب از این موضوع بیخبر بماند.
از گلستان پرسیدیم آیا ناشر و مترجم نباید صریحا اعلام کنند که در فرآیند ترجمه از هوشمصنوعی استفاده شده است و آیا پنهانماندن این موضوع میتواند اعتماد مخاطب را از بین ببرد؟ پاسخ او کوتاه و قاطع بود: «100درصد مخاطب اعتمادش را از دست میدهد.»
گلستان در این میان مسوولیت را متوجه ناشر میداند و معتقد است این وظیفه ناشر بوده که مراقب چنین مسالهای باشد و «این راه غلط را نپذیرد.»
واژه درست، همیشه ترجمه درست نیست
گلستان سالها پیش گفته بود که برای ترجمه باید عاشق کتاب شد و در کارنامهاش نیز ترجمه آثاری از نویسندگانی چون مارکز، کامو، رومن گاری و کالوینو دیده میشود؛ نویسندگانی که هرکدام زبان و جهان خود را دارند. در چنین شرایطی، انتخاب کلمه به شکل مکانیکی و با ترجمه لغتنامهای انجام نمیشود. برای یک کلمه ممکن است چندین مترادف وجود داشته باشد اما هرکدام از این مترادفها حال و هوای متفاوتی به جمله میدهند و این مترجم است که با انتخاب واژه صحیح حال و هوا و ریتم اثر را یکپارچه و منسجم نگاه میدارد. گلستان معتقد است همینجا یکی از ضعفهای اساسی هوشمصنوعی خود را نشان میدهد. به گفته او، هوشمصنوعی «فقط معنای یک کلمه را دارد» و به همین دلیل ترجمههایش درنهایت به سمت یک سبک همسان میروند. از نگاه او، ماشین نمیتواند «حال قصه را دربیاورد» و نتیجه، هرچقدر هم از نظر ظاهری روان باشد، باز یک ترجمه ماشینی خواهد بود. شاید مخاطب عادی همیشه نتواند این تفاوت را تشخیص دهد. او ممکن است ترجمهای را بخواند که جملههایش روان است، معنا را منتقل میکند و حتی در نگاه اول هیچ اشکال آشکاری ندارد اما نتواند بفهمد چیزی از لحن و فضای اثر در ترجمه از دست رفته است. گلستان هم درباره همین مخاطب میگوید که ممکن است یک ترجمه بد را بخواند و متوجه بد بودن آن بشود یا نشود و البته امیدوار است متوجه آن شود. گلستان ترجمهای را که نتواند حال و سبک اثر را منتقل کند، «خیانت محض» به مولف و در نهایت به ادبیات میداند؛ تعبیری که نشان میدهد از نگاه او مساله هوشمصنوعی در ترجمه صرفا رقابت یک فناوری تازه با مترجمان نیست بلکه پای کیفیت و آینده خود ادبیات در میان است.
ماشین راهی به دنیای ترجمه دارد؟
از لیلی گلستان پرسیدم اگر نجف دریابندری و صالح حسینی امروز کار ترجمه را از نقطه صفر شروع میکردند و هوشمصنوعی هم مثل هر ابزار دیگری در دسترسشان بود، آیا سراغ آن میرفتند؟ گلستان در پاسخ تردیدی ندارد: «نه حتما از هوشمصنوعی استفاده نمیکردند.» از نگاه او ترجمه اساسا کاری نیست که بتوان آن را به ماشین سپرد؛ «ترجمه یک کار از سر عشق به فرهنگ و ادبیات است، ماشین را در آن راهی نیست و نباید باشد.»
با این حال لیلی گلستان هم میداند که نمیتوان جلوی ورود این فناوری به بازار ترجمه را گرفت. حتی اگر مترجمان نسل گذشته حاضر به استفاده از آن نبودند، نسل تازهای از مترجمان و ناشران ممکن است مسیر دیگری را انتخاب کنند. او درباره آینده چندان خوشبین نیست و معتقد است از این پس شاهد کتابهایی خواهیم بود که با هوشمصنوعی ترجمه شدهاند. آخرین جمله او شاید خلاصه تمام نگرانیاش درباره آینده ترجمه باشد: «بلبشویی است که بیا و ببین!»
آنچه مسلم است، ورود هوشمصنوعی به عرصه ترجمه کتاب، با وجود تمام نقدهایی که به آن وارد است، اتفاق افتاده و به نظر میرسد ادامه هم پیدا کند. در این شرایط باید دید آیا ناشران و مخاطبان حاضرند برای ترجمههای انسانی که زمان بیشتری میبرند و هزینه بالاتری دارند، پول بیشتری بپردازند یا ترجمههای ماشینی به دلیل سرعت بیشتر و هزینه کمتر، سهم بیشتری از بازار کتاب را به خود اختصاص خواهند داد. اگر سرعت و ارزانی ترجمههای ماشینی بر کیفیت و ظرافت ترجمه انسانی غلبه کند و مترجم انسانی بهتدریج از جریان ترجمه در ایران کنار برود، شاید چند سال دیگر مخاطب ایرانی برای خواندن یک ترجمه خوب و انسانی از آثار ادبی، دلتنگ روزگاری شود که مترجمانی نظیر لیلی گلستان، صالح حسینی و نجف دریابندری نبض ترجمه کشور را در اختیار داشتند.
