احیای دیپلماسی به‌جای تحمل پیامدهای قطعنامه
جهان صنعت ـ نشست فصلی شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی از روز گذشته آغاز به کار کرد؛ نشستی که به‌مدت یک هفته به طول خواهد انجامید و پرونده هسته‌ای ایران احتمالا مهم‌ترین موضوعی است که در این یک هفته در دستورکار اعضای این نهاد بین‌المللی خواهد بود. به‌ویژه آنکه در ادامه فشارهای ایالات‌متحده علیه ایران که طی ماه‌های گذشته، علاوه‌بر جنگ و حملات گسترده نظامی، ازطریق تشدید تحریم‌های اقتصادی و محاصره دریایی اعمال می‌شود، حالا تروئیکای اروپایی نیز دست به کار شده‌اند تا همراهی آمریکا، دیگر اعضای شورای حکام را برای تصویب قطعنامه‌ای علیه ایران اقناع کنند. قطعنامه‌ای که در حالی دست‌کم دیپلمات‌های اروپایی و آمریکایی امید زیادی به تصویب آن دارند که در صورت تصویب، زمینه‌ساز ارجاع پرونده هسته‌ای جمهوری اسلامی به شورای‌امنیت سازمان ملل متحد ـ پس از 20سال از نخستین و واپسین تجربه ایران از این حیث ـ شده و در نتیجه این پرونده بار دیگر پس از دودهه به موضوعی امنیتی تبدیل خواهد شد.
آنطورکه خبرگزاری رویترز در گزارشی پیش از آغاز نشست فصلی شورای حکام آژانس اعلام کرده، این قطعنامه در ادامه قطعنامه‌ای خواهد بود که در ۱۲ژوئن ۲۰۲۵ برابر با 22خردادماه ۱۴۰۴، یعنی درست یک‌روز پیش از آغاز جنگ 12روزه، در شورای حکام به‌تصویب رسید و در آن، ایران به‌دلیل همکاری‌نکردن با تحقیقات درباره آثار اورانیوم کشف‌شده در سایت‌های اعلام‌نشده، ناقض تعهدات خود در زمینه منع اشاعه هسته‌ای اعلام شد. کمتر از 24ساعت پس از تصویب آن قطعنامه، با حملات اسرائیل به خاک ایران و متعاقبا حملات آمریکا به تاسیسات هسته‌ای، جنگ 12روزه رقم خورد و ایران نیز باتوجه به شرایط جنگی ناشی از آن حملات، از بازگشت بازرسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به سایت‌های بمباران‌شده ممانعت به‌عمل آورد؛ اقدامی که طبیعتا مانع از آن شد که میزان و وضعیت ذخایر اورانیوم غنی‌شده ایران موردبازرسی و راستی‌آزمایی آژانس قرار گیرد.
حال در شرایطی که قریب به یک‌سال و سه‌ماه از آن تاریخ می‌گذرد، تهران اصرار دارد که سازوکاری تازه برای بازرسی از تاسیسات خسارت‌دیده در نتیجه جنگ ایجاد شود و آمریکا، انگلیس، فرانسه و آلمان با تدوین پیش‌نویس قطعنامه‌ای که قرار است در نشست روز دوشنبه شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به رای گذاشته شود، در تلاشند تا با تصویب این قطعنامه، زمینه ارسال گزارش‌ها و ارجاع پرونده هسته‌ای ایران به شورای امنیت و مجمع عمومی سازمان ملل متحد را فراهم کنند تا مگر جمهوری اسلامی به همکاری با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی وادار شود.
همزمان در حالی که آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در گزارش محرمانه خود پیش از آغاز نشست فصلی شورای حکام این نهاد، بااشاره به موجودی اورانیوم ایران و سطح غنی‌شده آن، تداوم وضعیت کنونی همکاری ایران با آژانس را در تضاد با پیمان منع اشاعه سلاح‌های هسته‌ای (NPT) اعلام کرده، تروئیکای اروپایی و آمریکا تاکید دارند که «تهران به تعهدات خود ذیل معاهده عدم‌اشاعه پایبند نبوده» و با تفسیر «عدم‌همکاری ایران با آژانس» به‌عنوان مصداق «نقض تعهدات»، سعی دارند ۳۵عضو دیگر آژانس را نیز با این رویکرد خود علیه ایران همراه کنند.
واکنش تهران به پیش‌نویس قطعنامه تروئیکا و آمریکا
اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه که پیش از نیمروز گذشته و ساعتی پیش از آغاز نشست فصلی شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در یک نشست مطبوعاتی حاضر شده بود، در بخشی از این نشست مطبوعاتی به تلاش تروئیکای اروپایی و آمریکا برای تصویب قطعنامه علیه ایران و ارجاع پرونده هسته‌ای جمهوری اسلامی به شورای امنیت واکنش نشان داد و با تاکید بر اینکه «پیش‌نویس این قطعنامه براساس گزارشی است که آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و مدیرکل آژانس منتشر کرده‌اند»، گفت: «ما قبلا هم با این الگو و این روند مواجه بوده‌ایم؛ من گاهی وقت‌ها تصور می‌کنم نحوه رفتار آژانس و شخص مدیرکل، یادآور داستان حکیم‌عضدالدین‌ایجی و خان مغول است؛ هر جا که در حوزه‌های دیگر کم می‌آورند، سراغ آژانس و شخص مدیرکل می‌روند یا بالعکس، خود مدیرکل در واقع خودش را عرضه می‌کند تا طرف‌های اروپایی و آمریکا از آن برای اعمال فشار سیاسی علیه ایران سوءاستفاده کنند!»
او پس از این حمله شدید به رافائل گروسی، تاکید کرد که این اقدام تروئیکا و آمریکا از چند جهت بی‌معناست و گفت: «از لحاظ حقوقی، اینها مدعی بودند که آنچه موسوم به «اسنپ‌بک» شد، قطعنامه‌های شورای امنیت را احیا کرده است. اقدام سه‌کشور اروپایی و آمریکا برای اینکه مجددا موضوع هسته‌ای ایران را در شورای امنیت سازمان ملل مطرح کنند، نقض همان ادعایی است که داشتند و اثبات درستی موضع ایران، چین و روسیه است که اسنپ‌بک را اساسا غیرقانونی و غیرقابل‌اعمال می‌دانستیم.»
بقائی که معتقد است سه‌کشور اروپایی با ادامه همسویی با آمریکا، خودشان را بی‌اعتبار می‌کنند، گفت: «سه‌کشور اروپایی قبلا این مسیر را رفته و دیده‌اند که چه پاداشی از طرف آمریکا گرفته‌اند؛ تحقیر شدند، به حاشیه رانده شدند و در عین حال موجب پیچیده‌تر شدن موضوعات مرتبط با پرونده هسته‌ای ایران شدند.» او در عین حال خواسته تروئیکای اروپایی و آمریکا را «بسیار نامعقول» ارزیابی کرد و با تاکید بر اینکه «آمریکا و رژیم‌صهیونیستی بانی و باعث این وضعیت هستند»، گفت: «دلیل اینکه آژانس نمی‌تواند به مراکز و تاسیسات هسته‌ای ایران دسترسی داشته باشد، جنایتی است که آمریکا و رژیم‌صهیونیستی با حمله به تاسیسات هسته‌ای ایران مرتکب شدند.»
بقائی با تاکید بر اینکه آمریکا و اسرائیل در حالی جمهوری اسلامی را به‌خاطر عدم‌امکان دسترسی آژانس به تاسیسات هسته‌ای ایران شماتت می‌کنند که خودشان مسوول انسداد مسیر همکاری ایران و آژانس هستند، این رویکرد را مصداق «نقض غرض» دانست و گفت: «اقدام سه‌کشور اروپایی و آمریکا قطعا نشانه بدنیتی است و نشان می‌دهد که به‌دنبال تشدید اوضاع هستند. ایران حتما در قبال هر اقدام نسنجیده‌ای ازطرف سه‌کشور اروپایی و آمریکا، تدابیر لازم را خواهد اندیشید. ما بارها به سه‌کشور اروپایی توصیه کرده‌ایم که از این حکمت ایرانی واقعا درس بگیرند؛ آزموده را آزمودن خطاست!»
روایت گروسی از آخرین وضعیت پرونده هسته‌ای ایران
همزمان رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی که حدود دوهفته پیش از آغاز نشست فصلی شورای حکام آژانس در یک گفت‌وگوی مطبوعاتی با روزنامه‌های لاناسیون و کلارین تاکید کرده بود که تغییری در نگاه آژانس به وضعیت پرونده هسته‌ای ایران در مجموع نسبت‌به ماه‌های گذشته ایجاد نشده و باوجود آمادگی این نهاد برای ازسرگیری فعالیت‌های نظارتی خود، هیچ کانال مذاکره‌ای درباره موضوع هسته‌ای وجود ندارد، روز گذشته نیز در آغاز نشست فصلی شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در وین بر مواضع خود پافشاری کرد و گفت: «آژانس نه اطلاعاتی از ایران درباره وضعیت مواد یا تاسیسات هسته‌ای اعلام‌شده این کشور دریافت کرده و نه برای انجام فعالیت‌های راستی‌آزمایی میدانی به هیچ‌یک از این تاسیسات دسترسی داشته است.»
او بر این اساس تاکید کرد که «آژانس نتوانسته مسوولیت‌های پادمانی خود را طبق موافقتنامه پادمان ان‌پی‌تی در تاسیسات هسته‌ای اعلام‌شده ایران انجام دهد و در نتیجه قادر نیستم درباره اجرای مفاد مرتبط قطعنامه‌های شورای امنیت سازمان ملل متحد یا قطعنامه‌های شورای حکام در نوامبر سال گذشته و ژوئن امسال از سوی ایران گزارش دهم.»
مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی با تاکید بر اینکه بیش از یک‌سال است که آژانس تداوم آگاهی خود را درباره موجودی‌های پیشتر اعلام‌شده اورانیوم با غنای پایین و اورانیوم با غنای بالا تا سطح ۶۰درصد اورانیوم ۲۳۵، در تاسیسات هسته‌ای اعلام‌شده‌ای که از حملات نظامی ژوئن ۲۰۲۵ (جنگ 12روزه) تاثیر پذیرفتند، از دست داده، این وضعیت را موجب «نگرانی جدی از منظر اشاعه هسته‌ای» ارزیابی کرد و خواستار اصلاح فوری این وضعیت شد. گروسی بار دیگر از ایران خواست که با تعامل سازنده با آژانس، زمینه «اجرای کامل و موثر پادمان‌های آژانس» را فراهم کند و «مسوولیت‌های خود را طبق موافقتنامه پادمان ان‌پی‌تی» بپذیرد. او بااشاره به پیامدهای اجتناب‌ناپذیر وضعیت برنامه هسته‌ای ایران برای نظام جهانی عدم‌اشاعه، بر لزوم «بازگشت به دیپلماسی و مذاکرات با هدف یافتن راه‌حلی برای مسائل مرتبط با برنامه هسته‌ای ایران» تاکید کرد و گفت که آژانس آمادگی دارد از چنین تلاش‌هایی حمایت کند.
پرونده هسته‌ای ایران و رویکرد اخیر آژانس
پرونده هسته‌ای ایران پیش از این نیز مسیر شورای‌امنیت را طی کرده است؛ شورای‌امنیت در ۳۱جولای۲۰۰۶ با تصویب قطعنامه ۱۶۹۶ از ایران خواست تا فعالیت‌های مرتبط با غنی‌سازی و بازفرآوری را تعلیق کند و هشدار داد که درصورت عدم‌اجرای این درخواست، آماده اتخاذ اقدامات بعدی ذیل فصل هفتم منشور ملل متحد خواهد بود. پس از آن، قطعنامه ۱۷۳۷، ۱۷۴۷و ۱۹۲۹ هم در فاصله سال‌های ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۰ به تصویب شورای‌امنیت رسید و مجموعه‌ای از تحریم‌ها و محدودیت‌ها علیه ایران اعمال شد. با این حال، این روند درنهایت به توقف برنامه غنی‌سازی ایران منجر نشد و مسیر پرونده در سال‌های بعد به سمت مذاکرات هسته‌ای و توافق برجام تغییر کرد و در نهایت در سال ۲۰۱۵، شورای امنیت با تصویب قطعنامه ۲۲۳۱، برجام را تایید کرد و سازوکاری برای نظارت و راستی‌آزمایی تعهدات هسته‌ای ایران از سوی آژانس ایجاد شد.
با این همه، گزارش‌های رسمی اخیر آژانس نشان می‌دهد که مساله کنونی صرفا تکرار اختلافات سال ۲۰۰۶ نیست و وضعیت میدانی و نظارتی نیز به‌شدت تغییر کرده است. آژانس در گزارش اخیر خود اعلام کرده که بجز نیروگاه بوشهر، در پرونده سایر تاسیسات هسته‌ای اعلام‌شده ایران و مواد هسته‌ای مرتبط با آنها، دسترسی لازم برای فعالیت‌های راستی‌آزمایی نداشته و در نتیجه نتوانسته وضعیت این تاسیسات و مواد را در چارچوب پادمان‌ها تایید کند. این گزارش همچنین تصریح می‌کند که آژانس پس از حملات نظامی، فعالیت‌های راستی‌آزمایی خود در ایران را متوقف کرده بود و تنها یک بازرسی و راستی‌آزمایی در نیروگاه بوشهر انجام داده است. براساس همین گزارش، آژانس تاکید کرده که حملات نظامی به تاسیسات هسته‌ای ایران، وضعیتی «بی‌سابقه» ایجاد کرده اما از دید این نهاد، فعالیت‌های راستی‌آزمایی باید از سر گرفته شود.
تاکید آژانس بر بازگشت به راهبرد دیپلماسی با رعایت ملاحظات تهران
با این همه رافائل گروسی هم در نشست مطبوعاتی خود و هم در بخشی از سخنانش در ابتدای نشست فصلی شورای حکام به نکته مهم دیگری نیز اشاره کرده که اگرچه دست‌کم تا زمان نگارش این گزارش در واپسین ساعات بعدازظهر دوشنبه، بازتابی در فضای رسانه‌ای داخلی نداشته اما موردتوجه رسانه‌های بین‌المللی قرار گرفته است. آنجا که رافائل گروسی به دفعات از اهمیت آغاز تعامل دیپلماتیک آژانس و ایران به‌عنوان گامی موثر در حل و فصل اختلافات سخن گفت و حتی تاکید کرد که آژانس در صورتی که روند معمول تعاملات این نهاد و تهران و نظارت بازرسان آژانس از تاسیسات هسته‌ای ایران آغاز شود، آمادگی دارد تا هر آنچه را به «امنیت ملی ایران» مربوط است، در نظر بگیرد و تلاش کند که نگرانی‌های مقام‌های جمهوری اسلامی از این حیث را برطرف سازد. این تاکید گروسی تا حدی بود که وقتی در نشست مطبوعاتی روز گذشته خود با پرسشی درخصوص نتیجه تصویب قطعنامه تروئیکای‌اروپایی و آمریکا و ارجاع پرونده هسته‌ای ایران به شورای‌امنیت بر رویکرد جمهوری اسلامی مواجه شد، از پاسخگویی درباره تصویب یا عدم‌تصویب این قطعنامه و حتی نتایج تصویب احتمالی آن بر رویکرد ایران خودداری کرد و به‌جای آن، بااشاره مجدد به رویکرد تعاملی این نهاد، بر راهکار دیپلماتیک و تعامل آژانس و ایران به‌عنوان راهکاری موثر در مسیر حل و فصل اختلافات تاکید کرد.
بازگشت به راهبرد دیپلماسی به‌جای انتظار برای بحرانی‌تر شدن اوضاع اقتصاد
بدین‌ترتیب به‌نظر می‌رسد ناکامی ایالات‌متحده در وادار کردن ایران به پذیرش شروط هسته‌ای آمریکا و افزوده شدن عامل «تنگه هرمز» به مشکلات ترامپ، منجر به تقویت دست تهران در مواجهه با واشنگتن شده است.
عنصری که البته در شرایط جنگی و همچنین در این وضعیت بلاتکلیف کنونی میان جنگ و مذاکره، تاثیری در پیشبرد اهداف تهران نخواهد داشت اما اگر ایران بتواند از این بلاتکلیفی خارج شده و با احیای راهبردهای دیپلماتیک، زمینه ازسرگیری مذاکرات را فراهم کند، احتمالا قادر خواهد بود با رویکردی منطقی و عقلانی، به دستاوردهای مهمی در مسیر دیپلماسی دست یابد. آن‌هم در شرایطی که طبیعتا ادامه وضعیت کنونی، باتوجه به تشدید تحریم‌های اقتصادی و محاصره دریایی، بی‌تردید هیچ نتیجه‌ای برای ایران نخواهد داشت و صرفا منجر به وخامت بیش از پیش اوضاع بحرانی معیشت ایرانیان خواهد شد.
